Кыргызстандын келечеги: географиялык гана эмес, психомаданий бийиктиктер үчүн да күрөш
АКШнын генерал-майору Роберт Х. Скейлс НАТОнун жаңы философиясы тууралуу айтып жатып, жеңиш барган сайын географиялык эмес, психомаданий бийиктиктер менен аныкталаарын белгилеген. Кыргызстан үчүн бул ой өзгөчө мааниге ээ: өлкөнүн келечеги тууралуу негизги маселе геосаясий абалы, ресурстары же тышкы өнөктөштөрү менен гана чектелбестен, коомдун жана саясий элитанын жеке бийлик маданиятынан иштеп жаткан институттар маданиятына өтүү жөндөмдүүлүгүнө байланыштуу.
Бүгүнкү күндө кыргыз коомунун психомаданий абалы карама-каршы мааниге ээ. Бир жагынан, анда жогорку саясий активдүүлүк, өзүн сыйлоо сезими, өз кызыкчылыктарын коргоого даярдыгы жана өзүн-өзү уюштуруу жөндөмдүүлүгү сакталып турат. Экинчи жагынан, институттарга ишенбөөчүлүк, саясатты жекелештирүү, бейформал тармактардын, аймактык жана уруулук байланыштардын күчтүү ролу жана жетекчинин алмашуусу системалык көйгөйлөрдү автоматтык түрдө чечет деген күтүү жашайт.
Мына ушул себептен Кыргызстан 2005-, 2010- жана 2020-жылдары үч ири саясий толкундоолорду башынан кечирди. Алардын түздөн-түз себептери ар кандай болгон, бирок жалпы механизми жетишерлик так байкалат: ишенимдин кризиси → мамлекетти тар топтун басып алуу сезими → институттардын нааразычылыкты жөнгө сала албастыгы → көчө саясий коррекция механизмине айланат. Изилдөөлөр бул окуяларды коррупция, талаштуу шайлоолор, социалдык-экономикалык нааразычылыктар жана мамлекеттик институттардын алсыздыгы менен да байланыштырат.
Бул жерде Эшбинин көп түрдүүлүктүн зарылчылыгы мыйзамы өзгөчө орундуу: башкаруу системасы эгерде өзү да жооп берүүчү механизмдердин салыштырмалуу көп түрдүүлүгүнө – башкача айтканда, маалымат, ийкемдүүлүк, кайтарым байланыш жана тез ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгүнө ээ болсо, татаал системаны натыйжалуу көзөмөлдөй алат. Болбосо, коомдун татаалдыгы мамлекеттин аны башкаруу жөндөмдүүлүгүнөн ашып кетет.
Кыргызстанга карата муну мындайча формулировкалоого болот: коом канчалык татаалдашса, чечимдердин тар вертикалда ашыкча топтолушу ошончолук коркунучтуу. Борбор тез чечимдерди кабыл ала алат, бирок эгерде ылдыйдан жогору ишенимдүү маалымат начар келсе, бийлик реалдуу коомду эмес, анын административдик проекциясын көрө баштайт. Мамлекет менен коомдун ортосунда ажырым пайда болот жана дал ушул ажырым кризистик учурда саясий жарылууга айланып кетиши мүмкүн.
Ошондуктан үч революцияны бийликтин алмашуусу катары гана эмес, саясий системанын жетишсиз адаптациялангандыгынын үч белгиси катары кароого болот. Белгилей кетчү нерсе, 2005-жылдан кийин жаңы элита башкаруунун мурунку моделдерин көп жагынан сактап калган, ал эми изилдөөчүлөр кадрларды тандоо жана чечим кабыл алуу механизмдерин толук модернизациялоонун жоктугун белгилешкен.
Ошондуктан Кыргызстандын келечегине болгон божомол өлкө жаңы психомаданий бийиктиктерге көтөрүлө алабы же жокпу: жеке бийликтен – институционалдыкка, саясий мобилизациядан – саясий атаандаштыкка, бейформал макулдашуулардан – эрежелердин үстөмдүгүнө, кезектеги "куткаруучуну" күтүүдөн – коомдун жана элитанын жоопкерчилигине өтө алабы, ошондон көз каранды болот.
Эгер бул өткөөл ишке ашса, Кыргызстандын геосаясий абалы чоң артыкчылыкка айланат. Эгер андай болбосо, Кытай, Россия, Борбор Азия жана башка күч борборлорунун ортосундагы ыңгайлуу жайгашуусу да саясий туруктуулукту кепилдей албайт. Кыргызстан багындыра турган негизги бийиктик Тянь-Шанда эмес, коомдун саясий аң-сезиминде жана мамлекеттик башкаруунун сапатында жатат.