Зайнидин Курманов: Кыргызстан дүйнөгө эркиндик философиясын сунуштоого жөндөмдүү
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Ч. Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Элдик дипломатия эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын "Дүйнө лидерлери" автордук рубрикасы.
Мамлекеттин тарыхы чек араларынын курагы жана саясий окуялардын даталары менен гана өлчөнбөйт. Элдин өзүн сактап калуу, өткөндөн сабак алуу жана тарыхый эс тутумду келечек үчүн ресурс кылып өзгөртүү жөндөмдүүлүгү алда канча маанилүү. Бул маселе бүгүнкү күндө, дүйнөнүн калыптанып калган архитектурасы өзгөрүп, технологиялар геосаясий таасир этүүчү курал болуп, ал эми кичинекей мамлекеттер глобалдык күч борборлорунун кызыкчылыктарынын арасынан өз стратегиясын издөөгө аргасыз болуп жаткан учурда өзгөчө курч турат.
XXI кылым кубаттуулук жөнүндөгү түшүнүктү акырындык менен өзгөртүп жатат. Чоң аймак мындан ары гүлдөп-өнүгүүнү, көп сандаган аскерлер – абсолюттук коопсуздукту, жаратылыш байлыктары – технологиялык лидерликти кепилдей албайт. Өлкөдө эбегейсиз ресурстар болбосо да, эл аралык дипломатияга, санариптик стандарттарга, каржылык агымдарга, технологияларга жана коомдук идеяларга таасир эте алат. Кыргызстан үчүн бул сүйлөшүү өзгөчө мааниге ээ. Байыркы тарыхы жана салыштырмалуу кичинекей экономикасы бар мамлекет принципиалдуу суроого жооп бериши керек: биз дүйнөдө кандай орунду ээлегибиз келет жана эмненин эсебинен пикири эсепке алынган мамлекет боло алабыз?
Бул тууралуу «Дүйнө лидерлери» рубрикасында тарыхчы, мамлекеттик жана коомдук ишмер, тарых илимдеринин доктору, профессор, Жогорку Кеңештин экс-спикери Зайнидин Курманов менен маектештик.
Биздин сүйлөшүү – кичинекей мамлекеттердин күчү, байыркы кыргыз мамлекеттүүлүгү, тарыхый эс тутум, дипломатия, кыргыздардын эркиндикке болгон сүйүүсү, мамлекеттердин ыдырашынын себептери жана акыркы ондогон жылдардагы саясий тилкелердин сабактары жөнүндө.
– Зайнидин Карпекович, кичинекей мамлекет деле дүйнөлүк процесстерге таасир эте алат дедиңиз. XXI кылымда өлкөнүн күчүнүн негизги булагы эмнеде: аймак, экономика, армия же улуттун интеллектиби?
– Кичинекей мамлекеттер бүгүнкү күндө адистешүү жана стратегиялык позициялануу аркылуу глобалдык процесстерге таасир эте алышат. Швейцария жана Катар эл аралык жаңжалдарда дипломатиялык ортомчу катары үзгүлтүксүз чыгып турушат. Тайвань алдыңкы жарым өткөргүчтөрдү өндүрүүдө маанилүү позицияларды ээлейт, андан дүйнөлүк технологиялык индустрия көп көз каранды. Эстония башка өлкөлөр изилдеп жаткан санариптик мамлекеттин эң өнүккөн моделдеринин бирин түзгөн.
Бирок XXI кылымда күчтүн негизги булагы катары мен элдин интеллектин эсептейм. Бир кезде мамлекеттин кубаты жер, фабрикалар, армиялар жана башка материалдык ресурстар аркылуу ченелчү. Бүгүнкү күндө дал ушул интеллект заманбап экономиканы, заманбап армияны жана аймактын жаңы наркын жаратат. Байлыкты жогорку технологиялар, патенттер, программалык камсыздоо, илимий иштеп чыгуулар пайда кылат. Аскерлердин, танктардын, учактардын жана кемелердин саны эле жеңишти кепилдей албайт. Заманбап кагылышуулардын жыйынтыгы учкучсуз системаларга, жасалма интеллект алгоритмдерине, кибертехнологияларга жана радиоэлектрондук күрөш каражаттарына барган сайын көбүрөөк көз каранды. Сингапур жаратылыш ресурстары дээрлик жок болгонуна карабастан, адам капиталынын жана натыйжалуу башкаруунун аркасында дүйнөлүк каржы жана логистикалык борбор боло алды. Ошондуктан, заманбап мамлекеттин негизги байлыгы биринчи кезекте анын жарандарынын башында турат.
– Адамзат тарыхында кичинекей мамлекеттер дүйнөлүк тарыхтын жүрүшүн өзгөрткөн учурлар болгон. Кыргызстан бул тажрыйбадан кандай сабак алышы керек?
– Кичинекей өлкөлөр күчтүү идеялардын, акылдуу дипломатиянын, технологиялардын жана сапаттуу институттардын аркасында тарыхты кайра-кайра өзгөртүп келген. Байыркы Грецияны, Нидерландыны, Швейцарияны, Сингапурду, Түштүк Кореяны эстесек болот. Алар саны менен эмес, коомду уюштуруунун сапаты жана тез адаптациялануу жөндөмдүүлүгү менен ийгиликке жетишкен.
Кыргызстан үчүн эң маанилүү сабак – мыйзамдуулуктун үстөмдүгү. Күчтүү жана көз карандысыз соттор бизнести коргоп, ак ниеттүү инвестицияларды тартат.
Экинчиси – адамга инвестициялоо: билим берүү, илим, IT жана заманбап компетенциялар өлкөгө жаратылыш ресурстарын пайдалануудан да көп киреше алып келе алат.
Үчүнчүсү – прагматикалык тышкы саясат: башкалардын жаңжалдарына катышпай, чоң мамлекеттер менен өз ара пайдалуу мамилелерди колдоо.
Албетте, сооданын түшүнүктүү эрежелери жана чакан жана орто бизнеске жагымдуу шарттар болгон ачык экономика зарыл.
– Бүгүнкү күндө Кыргызстан өзүнүн географиялык абалынан тышкары дүйнөгө эмнеси менен кызыктуу боло алат? Цивилизация катары адамзатка эмне сунуштай алабыз?
– Кыргызстан дүйнөгө эркиндик философиясын, адамдын жаратылыш менен болгон гармониясын жана жамааттык түзүмдүн салттарын сактап калган уникалдуу цивилизациясы менен кызыктуу. Бул «Манас» эпосу, Чыңгыз Айтматовдун феномени, кыргыздардын эл катары жоголбостон өзгөрүү жөндөмү. Миңдеген жылдар бою дыйкандар, жарым көчмөндөр, тоо жана талаа көчмөндөрү, токой эли болуп, ар кандай диний жана дүйнө тааным системаларынан өткөнбүз. Биз ыңгайлашууга жана өзүбүздү сактап калууга жөндөмдүүбүз.
Адамзатка бүгүнкү күндө салттуу кыргыз маданиятынын экологиялык акылмандыгы өзгөчө кызыктуу. Көчмөндүн жашоосу жер, суу, жайыттар, жаныбарлар дүйнөсү менен түздөн-түз байланышта болгон. Эркиндик маданияты да аз эмес. Кыргыздарды сүрөттөгөн көптөгөн саякатчылар, дипломаттар жана изилдөөчүлөр алардын эркиндикти сүйүүсүнө көңүл бурушкан. Көчмөндүк дүйнө тааным ички көз карандысыздыкка, ар-намыс сезимине, жамаат ичиндеги салыштырмалуу теңчиликке жана катуу касталык тоскоолдуктардын жоктугуна тарбиялаган.
Биздин катаал жаратылыш шарттарында жашоо боюнча тарыхый тажрыйбабыз климаттын өзгөрүшү доорунда жаңы мааниге ээ болууда. «Манас» жөн гана эпос эмес, элдин философиясын, тарыхын, адеп-ахлак кодексин жана жашоо энциклопедиясын камтыган оозеки маданияттын улуу эстелиги болуп саналат. Манасчылардын жана акындардын өнөрү – жашоо импровизациясынын жана муундан муунга эс тутумду өткөрүүнүн феномени. Шырдак, кийиз жасоо, килем токуу, зергерчилик – тоолук элдин байыркы эстетикасын жана дүйнө таанымын сактап келет.
Бирок мен гуманитардык баалуулуктарга өзгөчө токтолмокмун: аксакалдар институту, коомдук элдешүү салттары, меймандостук жана бөтөн жерликтерге ачык болуу, жашаган үйүн жана акыры нанын да бөлүшүүгө даяр болуу. Кыргызстан дүйнөгө көп түрдүүлүктүн, эркиндиктин жана жаратылыш менен гармониянын философиясын сунуштай алат.
– Эл аралык укук мамлекеттердин эгемендүү теңдигин жарыялайт. Бирок кичинекей өлкө чындап эле чоң державага теңби?
– Мамлекеттердин юридикалык теңдиги бар, бирок анын жанында реалдуу саясий күч турат. БУУнун Уставы мүчө-мамлекеттердин эгемендүү теңдигин бекемдейт. Башкы Ассамблеяда кичинекей жана чоң өлкө бирден добушка ээлик кылат. Бирок эң ири державалар экономикалык, саясий жана аскердик ресурстарга таянат. Мындан тышкары, БУУнун Коопсуздук Кеңешинин беш туруктуу мүчөсү вето укугуна ээ.
Ошондуктан формалдуу статусту жана реалдуу мүмкүнчүлүктөрдү айырмалоо зарыл. Ар кандай таанылган мамлекет юридикалык жактан эгемендүү жана көз карандысыз болуп саналат, бирок дүйнөлүк экономикага, соодага, технологияга жана коопсуздукка таасир этүү жөндөмдүүлүгү анын иш жүзүндөгү салмагын аныктайт. Күчтүү мамлекеттер санкцияларды, насыяларды, рынокторду, саясий басымды жана аскердик күчтү колдонуп, кичинекей өлкөлөрдүн тандоо мүмкүнчүлүктөрүн чектей алышат.
Реалдуу жашоодо абсолюттук теңчилик жок. Ошондуктан юридикалык таануу гана жетишсиз. Өзүбүздүн экономикалык, интеллектуалдык жана технологиялык мүмкүнчүлүктөрдү түзүү зарыл. Бул боюнча кыргыздар да иштеши керек, кимдир бирөө бизге татыктуу орун берет деп күткөн болбойт. Бул биринчи кезекте өзүбүздөн көз каранды.
– БУУ кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200-жылдыгын тааныды. Эмне үчүн сиз үчүн биздин тарыхыбызды эл аралык деңгээлде таануу ушунчалык маанилүү?
– Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200-жылдыгын эл аралык деңгээлде таануу улуттук кадыр-баркты бекемдейт жана элдин терең тарыхый тамырларын глобалдык деңгээлде ырастайт. Ал байыркы доорлордон азыркы мезгилге чейинки мамлекеттүүлүк жана маданият салттарынын уланып келе жатканын көрсөтөт.
– БУУ кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын тааныды. Эмне үчүн сиз үчүн биздин тарыхыбызды эл аралык деңгээлде таануу ушунчалык маанилүү?
– Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын эл аралык деңгээлде таануу улуттук кадыр-баркты бекемдейт жана элдин терең тарыхый тамыры бар экенин глобалдык деңгээлде ырастайт. Ал байыркы доорлордон азыркыга чейинки мамлекеттүүлүк жана маданият салттарынын үзгүлтүксүздүгүн көрсөтөт.
Адам өз өлкөсүнүн миңдеген жылдык тарыхы бар экенин түшүнгөндө, аны башкача кабыл алат. Ата-бабаларга жана келечек муундарга жоопкерчилик пайда болот. Биз байыркы цивилизациялардын замандаштары болгонбуз жана бүгүнкү иштерибиз менен бул тарыхый мураска татыктуу болушубуз керек. Ошентип, тарыхый адилеттүүлүк калыбына келет жана мамлекеттик салттары жок "жаш" элдер деген түшүнүк бузулат. Эл аралык таануу Кыргызстандын маданий авторитетин жогорулатат, туризмди өнүктүрүүгө көмөктөшөт, жаңы изилдөөлөргө, билим берүүгө жана эл аралык илимий кызматташтыкка жол ачат. Мамлекет жөн гана азыркы саясий бирдик катары эмес, ошондой эле дүйнөлүк чоң тарыхтын субъекти катары кабыл алына баштайт.
– Азыркы учурда мамлекеттер экономикага көп инвестиция салышат, бирок тарыхый эскерүүлөргө анчалык көп салынбайт. Тарыхын билбеген эл мамлекеттүүлүгүн сактай алабы?
– Тарыхый эс тутуму жок мамлекеттүүлүк алсыз болуп калат. Тарых жалпы баалуулуктарды, эс тутум тилин жана бирдиктүү коомго таандык сезимди жаратат. Ал адамдарга эмне үчүн чогуу жашап жатканын, муундарды эмне байланыштырып турарын жана эмнени коргошу керектигин түшүндүрөт.
Биз байыркы мамлекеттүүлүгүбүздү – Гегунь мамлекетин, Кыргыз каганатын жоготконбуз. Өз мамлекеттүүлүгүн жоготкондон кийин кыргыздар ар кайсы тарыхый этаптарда башка саясий түзүмдөрдүн – империялардын жана федерациялардын курамында жашашкан. Өз мамлекеттүүлүгүн калыбына келтирүү аракеттер көрүлүп, акыры көз карандысыз Кыргыз Республикасын – өз үйүбүздү алдык.
Өткөн каталарды билүү суверенитетке коркунучтарды таанууга жана манипуляцияларга каршы турууга жардам берет. Тарыхый инсандар, салттар жана маданий символдор улуттук ар-намысты калыптандырат. Эгер эл өз тамыры менен байланышын жоготсо, ага өз өткөнүн башкача түшүнүүнү таңуулоо оңой болот. Ал эми жалпы өткөндү жоготуу менен бирге акырындык менен жалпы келечек образы да жоголот.
– Сиздин оюңузча, кыргыз элинин тарыхындагы кайсы окуя дагы деле бааланбай келет жана дүйнөлүк таанууга татыктуу?
– Байыркы кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн өзү элдин зор цивилизациялык өнүгүүсүнүн натыйжасы катары жаралышы эң бир бааланбай калган көрүнүштөрдүн бири. Бул процесстер Борбор Азиянын гана эмес, алда канча кеңири аймактын саясий картасын өзгөрткөн. Кыргыз эли Енисейдин бассейнинде ири цивилизациялык борборду түзгөн. Адатта, байыркы дарыя цивилизациялары жөнүндө сөз болгондо, Нилдеги Египетти, Тигр менен Евфраттын ортосундагы Месопотамияны, Инд жана Ганг цивилизацияларын, Хуанхэдеги Байыркы Кытайды эстешет. Енисей аймагы да татаал мамлекеттик жана маданий процесстердин аймагына айланган.
Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн түзүлүшү элди, маданиятты жана инсандыкты сактап калууга мүмкүндүк берип, маанилүү саясий, экономикалык жана социалдык процесстерди баштаган. Бирок бул мезгил дүйнөлүк историографияда, анын ичинде сакталып калган булактардын саны чектелүү болгондугуна байланыштуу, жетиштүү чагылдырылган эмес. Кытай жылнаамаларында кыргыздар жана алардын кытай империялары менен болгон мамилелери жөнүндө маалыматтар камтылган. Дүйнөлүк тарыхта монголдор жана Чыгыш менен Батыштын ири империялары жөнүндө алда канча көп айтылган. Кыргыз цивилизациясынын тарыхын терең изилдеп, дүйнөгө тартуулоо мезгили келди.
– Биз тышкы саясат жөнүндө көп сүйлөйбүз. Бирок күчтүү ички саясатсыз күчтүү дипломатиянын болушу мүмкүнбү?
– Ичтен бекемделген дипломатия мамлекеттин ички абалына таянат. Экономикалык туруктуулук, коомдук ынтымак, коопсуздук, жарандардын ишеними жана натыйжалуу институттар чыныгы эл аралык салмакты жаратат. Бул нерселер болбосо, тышкы саясаттагы билдирүүлөр куру сөзгө гана айланат. Өнүккөн экономика дипломатияга ресурстарды берет, соода потенциалы таасир этүүчү курал болуп калат, технологиялык деңгээл өлкөнүн эл аралык эмгекти бөлүштүрүүдөгү ордун аныктайт. Ал эми ички кризистер тышкы саясаттагы маневр жасоо мейкиндигин кескин кыскартат. Элдин колдоосу жетекчилердин сүйлөшүүлөрдөгү позициясын бекемдейт, ал эми ички чыр-чатактар мамлекетти тышкы басымга алсыз кылат. Эл аралык авторитет өлкөнүн ичинен башталат.
– Сиз тарыхчы гана эмес, Жогорку Кеңештин спикери да болгонсуз. Кайсынысы кыйыныраак – тарыхты изилдөөбү же чечимдерди кабыл алуубу?
– Тарыхты изилдөө – бул булактар менен иштөөнү, объективдүүлүктү, сабырдуулукту жана окуяларды убакыт аралыгынан көрө билүү жөндөмүн талап кылган кылдат эмгек. Окумуштуунун катасын кесиптештери илимий талкуунун жүрүшүндө оңдой алышат. Өтмүш бар, изилдөөчү фактыларды узакка салыштырууга мүмкүнчүлүк бар.
Саясат таптакыр башка. Чечимдерди убакыттын жетишсиздиги, кызыкчылыктардын кысымы, кризистер, эмоциялар жана белгисиздик шарттарында кабыл алууга туура келет. Саясатчынын катасынын баасы өтө жогору болушу мүмкүн, анткени анын чечимдери адамдардын жашоосуна түздөн-түз таасирин тийгизет.
Саясатчы толкун каптаган океанда сүзүп жүргөндөй иштейт, ошондуктан ага тарыхты билүү өзгөчө зарыл. Тарыхты "падыша илими" деп бекеринен аташпаган. Аны башкаруучулар, такты мураскорлору, мамлекеттик ишмерлер жана аскер башчылары окушкан. Юлий Цезарь, Наполеон жана башка көптөгөн тарыхый инсандар өткөн тажрыйбанын маанисин жакшы түшүнүшкөн. Тарыхта "эгерде" деген нерсе болбойт, ал эми кээ бир саясий чечимдердин кесепеттерин жөн эле жокко чыгарып, кайрадан баштоого болбойт.
– Эгемендүүлүк жылдарында Кыргызстан бир нече олуттуу саясий калтыроону башынан өткөрдү. Тарых кайталанбашы үчүн биз кандай сабактарды алышыбыз керек?
– Кыргызстан 2005-, 2010- жана 2020-жылдары массалык элдик толкундоолордун натыйжасында бир нече жолу бийлик алмашууга дуушар болгон. Негизги сабак – мыйзам үстөмдүгүнүн, мамлекеттик институттардын реалдуу иштешинин, коррупцияга каршы күрөшүүнүн жана жарандардын укуктарын сыйлоонун зарылдыгы.
Мыйзам баарына бирдей болушу керек. Өлкө чынчыл шайлоолорду, реалдуу парламенттик көзөмөлдү, иштеп турган саясий институттарды жана адам билим, жөндөм жана эмгектин натыйжалары менен алга жылган меритократия принцибин талап кылат.
Кедейчиликти жана аймактык теңсиздикти кыскартуу, соттордо, укук коргоо органдарында коррупцияга каршы күрөшүү, ишкердикти колдоо, жаштар үчүн жумуш орундарын түзүү, сапаттуу билим жана саламаттыкты сактоого бирдей мүмкүнчүлүк, сөз эркиндиги, ЖМКлардын жоопкерчилиги, саясий сабаттуулук, улуттар аралык ынтымак жана карама-каршылыктарды зомбулуксуз чечүү жөндөмү да аз эмес. Бул туруктуу мамлекеттин пайдубалы.
– Сизге, Зайнидин Карпекович, диалогдун тереңдиги, тарыхый тактыгы жана өткөнгө гана кайрылбастан, Кыргызстандын келечеги жөнүндө ойлондурган маек үчүн рахмат.
– Сизге да, Ассоль Абдыкалыевна, мазмундуу сүйлөшүү, терең суроолор жана тарыхый эс тутум, мамлекеттүүлүк жана азыркы дүйнөдө Кыргызстандын орду сыяктуу темаларга көңүл бурганыңыз үчүн ыраазычылык билдирем. Мындай диалогдор маанилүү, анткени алар жөн гана тарыхты эске салып койбостон, анын сабактарын жана келечек муундарга болгон жоопкерчилигибизди түшүнүүгө мүмкүндүк берет.
Зайнидин Курманов менен болгон сүйлөшүү бизди тарыхый талкуудан алда канча кенен ойго жетелейт: мамлекеттин байыркылыгы улуу келечекти кепилдей албайт. Тарых менен сыймыктанууга болот, бирок анын даңкы менен гана жашоо мүмкүн эмес. Мурас жаңы муун аны өз жетишкендиктери менен улантууга жөндөмдүү болгондо гана күчкө айланат.
Кыргызстандын чындыгында дүйнөгө көрсөтө турган нерселери бар: миң жылдык мамлекеттик салт, «Манас», Айтматов, эркиндик маданияты, элдин тарыхый бурулуштарда жашап кетүү жана өзүн сактап калуу жөндөмү. Бирок XXI кылым бизге жаңы сынак коюп жатат. Эми эгемендүүлүк чек аралар жана мамлекеттик символдор менен гана өлчөнбөйт. Ал билимдин сапаты, ойдун көз карандысыздыгы, технологиялар, институттардын натыйжалуулугу, экономикалык өз алдынчалык жана элдин интеллектуалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен өлчөнөт.
Балким, биздин убакыттын башкы суроосу биздин тарыхыбыз канчалык байыркы экендигинде эмес. Башкы суроо – Кыргызстан бүгүн кайсы тарыхты жазып жатат жана биздин муун тууралуу жүз жылдан кийин эмне деп айтышат.