Канатбек Мурзахалилов: Диний билим берүү системасындагы ишеним менен билимдин тең салмактуулугуна кантип жетебиз
Тарых илимдеринин кандидаты, диний маселелер боюнча эксперт Канатбек Мурзахалилов “Караван-Инфого” Кыргызстандагы диний билим берүүнү өнүктүрүү жолдорун айтып берди.
– Кыргызстандын тарыхында диний билим берүүнүн орду канчалык?
– Ишеним жана билим – бул адамзат жашоосунун эки маанилүү аспектиси, алар көбүнчө карама каршы түшүнүк катары кабыл алынганы менен, чындыгында гармониялуу түрдө өнүгүп, бирин бири толуктап турушат. Кыргызстанда бул эки чөйрөнүн өз ара аракеттенүүсү көп кылымдык салттын бир бөлүгүнө айланды, анда диний билим маанилүү роль ойноп, ислам баалуулуктарын светтик илимдин элементтери менен айкалыштырат.
Тарыхта Кыргызстанда диний жана светтик дисциплиналарды айкалыштырган билим берүү системасы түзүлгөн. 19-кылымда Кокон хандыгынын курамында мектептер (башталгыч мектептер) болгон, аларда ислам дининин негиздери, араб грамматикасы, арифметика жана башка сабактар окутулган. Жөндөмдүүлүгүн көрсөткөн студенттер окуусун медреселерде улантып, ал жакта диний сабактардан тышкары логика, адабият, алгебра, медицина жана география сабактарын окушкан.
Нурмолдо, Молдо Кылыч, Молдо Нияз, Жеңижок, Тоголок Молдо, Ишенаалы Арабаев, Касым Тыныстанов сыяктуу Кыргызстандын көптөгөн чыгаан агартуучулары алгачкы билимдерин мектеп, медреселерден алышкан.
XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында Исмаил Гаспринский баштаган реформачыл кыймыл жадидизмдин таасири астында түзүлгөн жаңы усул мектептеринин пайда болушу менен өзгөчөлөнгөн. Бул мектептер диний дисциплиналарды география, арифметика жана башкалар сыяктуу заманбап илимдер менен айкалыштырган. Ал мектептердин бүтүрүүчүлөрү кыргыз интеллигенциясынын негизин түзүшкөн.
– Азыркы учурдагы диний билим берүүнү кандай баалоого болот, ийгилиги жана кемчилиги?
– 1917-жылы Совет бийлиги келгенде диний билим берүү системасы толугу менен жоюлган. Жаңы идеология атеисттик светтик билим берүүнүн приоритеттүүлүгүн белгилеген, анын натыйжасында мектептер, медреселер жана жаңы усулдагы мектептер ишмердүүлүгүн токтоткон.
1991-жылы эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин Кыргызстан диний билим берүүнү жигердүү жандандыра баштады. Өлкөдө ислам колледждери, университеттер жана медреселер ачылган. Бүгүнкү күндө Ислам университети жана Ислам колледжи баш болгон 14 диний окуу жай, 162 медресе бар. Алардын саны Борбор Азия өлкөлөрүндөгү көрсөткүчтөн көп.
Ислам билиминин өнүгүшүн эки этапка бөлүүгө болот. Биринчи этап (1991–2005) диний мекемелердин санынын стихиялуу өсүшү менен мүнөздөлөт, алар көбүнчө административдик жөнгө салуудан ашып түшкөн. Экинчи этап (2006-жылдан азыркы учурга чейин) диний билим берүүнү институтташтыруу жана мамлекеттик көзөмөлдү орнотуу менен байланышкан.
Олуттуу ийгиликтерге карабастан, кыйынчылыктар да бар. Алар: бирдиктүү ченемдик-укуктук базанын жоктугу, билим берүү мекемелеринин мамлекеттик стандартка жооп бербегендиги, айрым медреселерде окутуунун сапатынын төмөндүгү, ошондой эле чет өлкөлүк исламдык жогорку окуу жайлардын дипломдору таанылбагандыгы.
Ага карабастан Кыргызстанда диний билим берүүнүн өнүгүү келечеги ачык. Орун алган көйгөйлөрдү чечүү үчүн диний билим берүүнүн концепциясын иштеп чыгуу, мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү, бирдиктүү билим берүү системасын түзүү жана адистерди көп баскычтуу даярдоону камсыздоо зарыл. Жарандардын чет өлкөлүк диний мекемелерге окууга кетүүсүн жөнгө салуу да маанилүү кадам болуп саналат.
Кыргызстан ыйман менен билимдин гармониялуу айкалышынын уникалдуу тарыхый тажрыйбасына ээ, бул диний билим берүүнүн заманбап системасын түзүүгө чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Мамлекет, диний уюмдар жана коом учурдун чакырыктарына жооп берген, салттуу руханий баалуулуктарды сактап, ошол эле учурда заманбап илимий ыкмаларды интеграциялаган билим берүү моделин калыптандыруу үчүн күчтөрдү бириктирүүсү зарыл.
Туура түзүлгөн билим берүү системасы коомдун өнүгүшүнө салым кошууга жөндөмдүү, жогорку билимдүү жана ар тараптуу адистердин жаңы муунун тарбиялоого мүмкүндүк берет. Реформалардын ийгилиги иш-аракеттин ырааттуулугуна жана бул багыттагы алдыңкы тажрыйбаны кылдат үйрөнүүгө байланыштуу. Ушундай жол менен гана Кыргызстан диний билим берүү системасындагы ыйман менен билимдин тең салмактуулугуна жетише алат.