«Чыңгыз-хан» легендарлуу тобунун солисти Вольфганг Хайхелдин элесине: “Адам тууралуу жакшы эскерүүлөр бар кезде – ал тирүү”
Ассоль Молдокматованын автордук рубрикасы – “Дүйнө лидерлери”
"Чыңгыз-Хан" тобунун солисти Вольфганг Хайхель менен Москвадагы легендарлуу "Яр" залында таанышканбыз, ал жерде дүйнөлүк жылдыздар катышкан эл аралык концертти алып барып жаткам. Ошол кечтин атмосферасы өзгөчө энергияга толгон эле: музыка, прожекторлор, дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүнөн келген искусство адамдары, сахна, тагдыр, мезгил жана эс тутум тууралуу сөздөр. Ал артисттердин арасында өзгөчө айырмаланып турду – токтоо, интеллектуалдуу, дүйнө жүзү тааныган үнү бар, укмуштуудай терең адам.
Мен ал жерден жөн гана атактуу аткаруучуну көргөн жокмун. Менин алдымда бир доордун адамы турду. Дүйнөлүк атак-даңкты, стадиондорду, миллиондогон кол чабууларды башынан өткөргөн, бирок ошол эле учурда ички жалгыздыкты, мезгил сыноосун жана чоң ийгиликттен кийин сөзсүз келчү тынчтыкты сезген адам.
Тилекке каршы, Вольфганг Хайхель жакында эле дүйнөдөн кайтты. Бирок физикалык жактан кетсе да, адамзаттын маданий эс тутумунда түбөлүккө калган адамдар бар. Анын үнү дүйнө жүзү боюнча миллиондогон адамдар сүйүп, бийлеп, кыялданып, жаштыгын өткөргөн ырларда жашай берет.
Бүгүнкү бул маек өзгөчө жүрөккө жетет. Анткени бул жөн гана артист менен болгон баарлашуу эмес. Бул бүтүндөй бир доордун эс тутуму менен болгон баарлашуу.
– Урматтуу Вольфганг, бир адам бүтүндөй бир доордун символуна айланганда, сахнадан жана дүйнөлүк атак-даңктан тышкары өзүнүн МЕНин сактап калууга мүмкүнчүлүгү калабы?
– Ассоль, терең сурооң үчүн рахмат, жана балким, бул ар бир артисттин тагдырындагы эң татаал суроо, анткени атак-даңк акырындык менен адамдын айланасында ал жашоого милдеттүү болгон образды жарата баштайт. Адамдар ичиңде чарчоо, коркуу же жалгыздык болгон кезде дагы сени күчтүү, жаркын, бактылуу көрүүнү каалашат. Эң коркунучтуусу – бир күнү өзүң бул образга ишенип кетип, чыныгы өзүң менен байланышты жоготуп алуу. Балким, ошондуктан көптөгөн белгилүү адамдар ички дүйнөсүндө абдан жалгыз болушат. Алар жылдар бою коом үчүн ролду ойношот жана акырындык менен сахна кайда бүтүп, чыныгы жашоосу кайда башталарын түшүнбөй калышат.
– Вольфганг, сиздин оюңузча, эмне үчүн миллиондогон адамдар ондогон жылдар өткөндөн кийин да жаштык кездеги музыкасына кайтып келишет, муну менен жоголгон убакытты кайтарып алууга аракет кылышкандай?
– Анткени музыка адамдын эс-тутумун сөздөргө караганда жакшы сактайт. Кээде бир ыр адамга бүтүндөй бир өмүрүн кайтарып бере алат – биринчи сүйүү, жаштык, достор, жанында жок адамдар. Музыка эмоционалдык мезгил машинасына айланат. Ал эми адам бир нече жылдан кийин тааныш обонду укканда, ал ырга гана эмес, өткөндөгү өзүнө кайтып келет.
– Артист катуу кол чабуулар жана дүйнөлүк атак-даңк үчүн ички жалгыздыкка кабылышы мүмкүнбү?
– Ооба. Анан бул балким, атак-даңктын эң оор баасы. Адамдар сахнанын кооз жагын көрүшөт – жарык, кол чабуулар, ийгилик. Бирок концерт аяктагандан кийин адам канчалык жалгыз болушу мүмкүн экенин аз эле адамдар түшүнүшөт. Сахнадан чыгып, мейманкана бөлмөсүнүн эшиги жабылганда — абсолюттук жымжырттык орнойт. Мына ушундай учурларда аткаруучу өзү менен жалгыз калат.
– Сиз үчүн артист катары эмес, адам катары эң оор сыноо эмне болду?
– Жашоо канчалык тез өтүп жатканын түшүнүү. Жаш кезиңде убакыт чексиз сезилет, бирок бир күнү өз дооруңдагы адамдардын кетип жатканын, дүйнө кандай өзгөрүп жатканын, бүтүндөй муундардын жоголуп жатканын байкай баштайсың. Ошондо гана жашоодогу эң маанилүү нерселер – бул атак-даңк да, ийгилик да эмес, сүйгөн адамдарың жана сени сүйгөн адамдар экенин түшүнөсүң.
– Сахна көрүүчүлөрдүн сүйүүсүн гана тартуулабастан, адамды эмоционалдык жактан талкалап да салчу күчкө ээ экенин биринчи жолу качан сездиң?
– Сахна адамды толугу менен талап кылаарын түшүнгөндө. Ал акырындык менен убактыңды, күчүңдү, ички тынчтыгыңды, жада калса жеке жашооңдун бир бөлүгүн алып кете баштайт. Артист ар дайым эки чектин ортосунда жашайт – кол чабуулар жана андан кийинки ички боштук. Эгер адам бул дүйнөдө өзүн сактап калууну үйрөнбөсө, сахна аны эмоционалдык жактан талкалап салышы мүмкүн.
– Сиздин оюңузча, эмне үчүн азыркы дүйнө эмоционалдык жактан чарчап, ички дүйнөсүндө адашып кеткендей таасир калтырат?
– Адамдар аракет кылып, өз жанын угууну жалкоолуктан улам токтотушкан. Дүйнө адамды чексиз чуркоого мажбурлайт – ийгилик, көңүл буруу, атак, акча үчүн, бирок сырткы жарыш эч качан ички тынчтыкты жаратпайт. Азыр адамдар тынчтыктагы өзүнүн ички үнүнөн коркушат, анткени андайда адам өзү менен бет маңдай келет.
– Азыркы адамзат терең жана чыныгы сезүү жөндөмүн тез жоготуп жатат деген ой болобу?
– Тилекке каршы, ооба. Дүйнө барган сайын ылдамдап, эмоционалдык жактан муздап баратат. Адамдар жашоосун кооз көрсөтүүнү үйрөнүштү, бирок бири-бири менен чындап сүйлөшүүнү унутушту. Көпчүлүк чынчыл болуудан коркушат, анткени чынчылдык адамды алсыз кылат. Ал эми алсыздык болбосо, сүйүүнүн да, жакындыктын да, чыныгы искусствонун да болушу мүмкүн эмес.
– Музыка чын эле адамды ички караңгылык жана үмүтсүздүк учурунда сактап кала алабы?
– Албетте. Кээде бир ыр адамды чоң коркунучтуу кадамдан сактап калууда жүздөгөн кеңештерден да көбүрөөк таасир берет. Музыка жандүйнө менен түз сүйлөшөт. Ал адамга өзүнүн кайгысында жалгыз эмес экенин сезүүгө жардам берет.
– Дүйнөлүк атак-даңк, гастролдор жана дүйнө жүзү боюнча миңдеген адамдар менен жолугушкан жылдарда адамдын жандүйнөсү жөнүндө эмнени түшүндүңүз?
– Ар бир адам сыртынан өзүн кандай көрсөтүүгө аракет кылбасын, ичинен алда канча алсыз болот. Адамдар ийгиликтүү, күчтүү, атактуу болушу мүмкүн, бирок ошол эле учурда ичинде абдан жалгыз. Балким, ошондуктан адамзатка музыка, сүйүү жана адамдык жылуулук ушунчалык керек.
– Адам миллиондогон адамдардын туруктуу көңүл борборунда жашаганда, ага эң көп эмне жетишпей баштайт?
– Чынчылдык. Чыныгы мамилелер. Артист эмес, жөнөкөй адам болуу мүмкүнчүлүгү. Анткени атак-даңк акырындык менен сени эмес, сенин образыңды сүйгөн адамдар менен курчалат.
– Сенин жашооң сахнага, гастролдорго жана көрүүчүлөргө таандык болуп турганда, сүйүүнү жана чыныгы жакындыкты сактап калууга болобу?
– Бул абдан татаал. Сахна адамдан өзүн толугу менен берүүнү талап кылат. Ал убакытты, күчтү, көңүлдү алат. Эгер жаныңда чындап акылдуу жана сүйгөн адам болбосо, мамилелер бузула баштайт. Жаш өткөн сайын эч кандай кол чабуулар адамдын жылуулугун алмаштыра албай турганын түшүнөсүң.
– Чыныгы сүйүү эмоциялар жана кумарлануу эмес, алда канча тынч жана терең нерсе экенин кайсы учурда түшүндүңүз?
– Балким, сүйүү баарынан мурда жандын тынчтыгы экенин түшүнгөндө. Чыныгы сүйүү - бул адамдын жанында унчукпай тынч отура алуу. Сени сахнасыз, атаксыз, ролсуз кабыл алганда.
– «Чынгыз-хан» тобунун ичинде музыка гана эмес, татаал адамдык жашоо да болгон. Дүйнөлүк атак-даңктын артында эмне калды?
– Чоң чыңалуу. Тынымсыз учуулар, чарчоо, жеке мейкиндиктин жоктугу. Биз ар кандай мүнөздөгү, амбициядагы жана эмоциядагы адамдар болчубуз. Албетте, чыр-чатактар, көрө албастык, таарынычтар болгон. Бирок сахна бизди кайрадан бириктирди. Балким, ошондуктан топ легендага айлангандыр – анткени эч нерсеге карабастан, биз бир бүтүн боло алдык.
– Жамааттын ичиндеги мамилелер абдан чыңалып, кудум эле топ эртең тарап кетчүдөй абалга кептелген учурлар болгонбу?
– Ооба, кээде мындай учурлар болгон. Бирок сахнага чыгып, музыканы укканда баары жоголуп кетчү. Биз башында эмне үчүн жолукканыбызды музыка өзү эскертип койгондой сезилчү.
– Күйөрмандардын кайсы адамдык окуялары сиздин өз музыкаңызга жана анын адамдардын тагдырына тийгизген таасирине болгон көз карашыңызды өзгөрттү?
– Бир концерттен кийин мага чачын ак басып калган аял келип: «Сиздин ырларыңыз менен бүт өмүрүм өттү», - деди. Ал күйөөсү менен биздин музыканын коштоосунда таанышканын, көп жыл чогуу жашаганын, күйөөсү каза болгондон кийин көпкө чейин ырларды уга албай жүргөнүн айтты. Бирок бир күнү кайрадан биздин музыканы биринчи жолу ыйлабай, жылмаюу менен уга баштаган. Ошондо мен музыка адам каза болгондон кийин да сүйүүнү сактап кала аларын түшүндүм.
– Ырларыңыз адамдын жашоосуна канчалык терең кире аларын алгач жолу качан түшүнгөнсүз?
– Бир жолу концерттен кийин бир жаш жигит мага: «Сиздин ырларыңыз менин өмүрүмдү сактап калган», - деди. Мындай сөздөрдөн кийин сахнаны жөн эле оюн-зоок катары кабыл алуу мүмкүн эмес.
– Адамдар музыкаңызды сүйүү, жаштык, жоготуулар жана жанында жок жакындары тууралуу эскерүүлөр менен байланыштырганда кандай сезимде болосуз?
– Чоң жоопкерчилик. Анткени сенин музыкаң башкалардын тагдырынын бир бөлүгүнө айланганын күтүлбөгөн жерден түшүнөсүң. Адамдар жашоосунун эң маанилүү учурларын ошол музыканын коштоосунда өткөрүшөт.
– Кыргызстанга келгенде, биринчи кезекте эмнени сездиңиз: жаратылыштын кооздугун, жердин энергиясын же адамдардын жылуулугун?
– Баарын чогуу. Бирок эң көбү – адамдардын жылуулугун. Кыргызстан мага укмуштуудай адамгерчиликтин сезимин калтырды. Ал жерде улууларга, тарыхка, эскерүүлөргө сый-урмат сезилет. Ал эми бул азыркы учурда өтө сейрек кездешүүчү сапат.
– Сиздин оюңузча, эмне үчүн күчтүү тарыхый эс-тутуму бар элдер өзгөчө адамгерчиликти жана адамзаттык баалуулуктарга болгон урмат-сыйды сактап калышат?
– Анткени мындай элдер мезгилдинн, жоготуулардын жана адамдардын жакындыгынын баасын түшүнүшөт. Эл эс-тутумун сактаганды билсе, анда өз жандүйнөсүн да сактап калат.
– Кыргыз элинен жана өлкөбүздүн атмосферасынан сизге өзгөчө эмне таасир этти?
– Адамдардын чынчылдыгы. Жөнөкөй сүйлөшүүдө да ички жылуулукту сезесиң. Кыргызстан мага элдин жандүйнөсү сакталып калган өлкө деген сезимди калтырды.
– Вольфганг, сизге эмне коркунучтуураак: популярдуулукту жоготуубу же ички дүйнөңүздүбү?
– Албетте, өзүмдү жоготуу. Популярдуулук убактылуу нерсе. Ал эми адам жандүйнөсүн, сезүү, сүйүү, боорукердик жөндөмүн жоготсо – анда эч кандай ийгилик мааниге ээ болбойт.
– Адамдын азыркы дүйнөдөгү эң чоң ички жеңилүүсү деп эмнени эсептейсиз?
– Адамдын сезүү жөндөмүн токтотушу. Азыр көбү сырттан караганда кооз жашоо өткөрүшөт, бирок ичинде боштук бар. Дүйнө ийгиликтүү болууга үйрөтөт, бирок жандүйнөсүн тирүү алып жүрүүгө дээрлик үйрөтпөй калды.
– Ал эми тескерисинче, адамды жашоонун катаалдыгына, көңүл калууларга карабай чындап күчтүү кылган нерсе эмне?
– Адамгерчиликти сактап калуу жөндөмү. Ачууланбоо. Кайдыгер болбоо. Эмне болбосун, сүйүү жана боор ооруу жөндөмүн сактап калуу.
– Эгер сизге адамзатка ыр эмес, бир гана ой калтыруу мүмкүнчүлүгү берилсе, ал кандай ой болмок?
– Сүйүүдөн жана чынчыл болуудан коркпоңуз. Жашоонун аягында адам баары бир чынында маанилүү болгон жалгыз нерсе – бул сүйүү, эс-тутум жана жүрөгү менен жылыта алган адамдар экенин түшүнөт.
– Адамдар көп жылдан кийин «Чынгыз-хан» тобунун ырлары жаңырып жатканда эмнени эстеп калышын каалайсыз?
– Мени эмес, музыкабыз берген сезимдерди көбүрөөк эстешсе. Эгер жылдар өткөндөн кийин адам ырды угуп, ичиндеги эскерүүлөр, жылуулук же үмүт кайрадан жанданып кетсе – демек, баары текке кеткен жок.
– Адамга жеткиликтүү болгон түбөлүк жашоонун жалгыз формасы эс-тутум десек болобу?
– Ооба. Адам жакшы эскерүүлөрдө калса – ал тирүү. Музыкада, эскерүүлөрдө, үндөрдө, сүрөттөрдө жана адамдардын жүрөктөрүндө жашай берет.
– Бирок Вольфганг, бир күнү музыка токтоп, сахна жарыгы өчкөндө, адамдан эмне калат?
– Адамдарга берген сүйүүсү калат. Калганынын баары биз ойлогондон да тез жоголот.
– Вольфганг, ушундай терең маек үчүн сизге рахмат.
– Сизге да рахмат, Ассоль. Мен көптөн бери мынчалык философиялык жактан терең суроолорго жооп берген эмесмин. Баарына айткым келет: музыканы, эс-тутумду жана бири-бириңерди сактагыла, анткени адамгерчилик азайганда дүйнө өтө муздак болуп калат!
Бүгүн бул маекти кайрадан окуганда, өзгөчө курч түшүнөсүң: артисттер кетет, доорлор кетет, муундар алмашат, бирок чыныгы искусство калат. Вольфганг Хайхель жөн гана легендарлуу "Чынгыз-хан" тобунун солисти болгон эмес. Ал музыка жандүйнөлөрдү жылыта жана адамдарды бириктире алган мезгилдин бир бөлүгү болгон. Ырлары жаңырып турганда – ал биз менен чогуу, ал тууралуу эскерүүлөр бизде жашай берет.
Маектешкен Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер,
Ч.Айтматов атындагы Эл аралык Ысык-Көл форумунун вице-президенти Ассоль Молдокматова