Александр Зацепин: “Өткөн менен келечектин ортосунда көз ирмем гана бар. Ушунун өзү жашоо”
Айрым адамдардын чыгармалары доорлорду карытат. Алардын музыкасы биздин эс-тутумубуздун бир бөлүгү болуп, жашообуздун эң маанилүү учурларында бизди коштоп, муундар алмашканда да жаңырып тура берет.
Менин автордук «Дүйнө лидерлери» рубрикамдын жаңы чыгарылышынын каарманы – Россиянын Эл артисти, Россиянын Эмгек Баатыры, көрүнүктүү композитор Александр Сергеевич Зацепин.
Жакында Александр Сергеевич жүз жылдык мааракесин белгиледи. Анын артында чыгармачылыкка, изденүүгө, улуу адамдар менен жолугушууларга жана тарыхтын бир бөлүгү болгон музыкага толгон бир кылымдык өмүр бар.
Биздин интервью онлайн форматта өттү. Көрүнүктүү композитордун өмүрлүк жолдошу, жубайы Муза Лиге чын жүрөктөн ыраазычылык билдирем. Дал анын көңүл буруусу, камкордугу жана колдоосу аркасында бул баарлашуу ишке ашты.
Муза Александровна интервью жылуу, жайлуу маанайда өтүшү үчүн бардык аракетин жумшады. Көп жылдар бою ал Александр Сергеевичтин ишенимдүү өмүрлүк жолдошу гана эмес, ошондой эле анын чыгармачыл пикирлеши, музасы жана ишенимдүү таянычы бойдон калууда.
Ачыктыгы, боорукердиги жана музыкасы бир нече муундун маданий мурасынын бир бөлүгү болуп калган адамдын укмуштуудай дүйнөсүнө аралашууга мүмкүнчүлүк бергендиги үчүн өзгөчө ыраазычылык билдиребиз.
Биздин маек – мезгил, тагдыр, чыгармачылык, сүйүү жана адамдан кийин эмне калаары жөнүндө.
– Александр Сергеевич, жүз жылдык – бул жөн гана дата эмес, адамзаттын өмүрүнүн бир доору. Кылымдарга созулган жолуңузга көз чаптырганда, бүгүн жүрөгүңүздөгү эң күчтүү сезим кайсы?
– Ыраазычылык деп ойлойм. Чынын айтсам, мен бул жашка чейин жашайм деп эч качан ойлогон эмесмин. Жаш кезде жашоо чексиз сезилет. Анан бир күнү бүтүндөй артыңда бүтүндөй тарых калганын түшүнөсүң. Ошондо тагдырга сага жолуктурган адамдар үчүн, сен жакшы көргөн иш үчүн, сага чындап жакшы көргөн нерсени жасоого мүмкүнчүлүк бергендиги үчүн ыраазычылык билдире баштайсың.
– 100 жылдын ичиндеги эң чоң ачылыш эмне болду?
– Адамдар. Жаш кезде дүйнөнү окуялар башкарчудай кабыл аласың. Убакыттын өтүшү менен баарын адамдар чечерин түшүнөсүң. Жолугушуулар тагдырды өзгөртөт. Бир жакшы сөз бир нече жыл жылуулук берет. Бир адам сага жаңы жашоо тартуулай алат.
– Бир нече тарыхый доорлорду башыңыздан өткөрдүңүз. Сиздин оюңузча, адамдарда эмне көбүрөөк өзгөрдү, эмне өзгөрүүсүз калды?
– Дүйнө укмуштуудай өзгөрдү. Мен бала кезде көптөгөн адамдар окуганды да, жазганды да билишчү эмес. Бүгүн биз технологиялар жана зор билим доорунда жашап жатабыз. Адамдар билимдүүрөөк жана маалыматтуураак болуп калышты. Бирок эч качан өзгөрбөгөн нерселер бар. Адам мурдагыдай эле сүйүүгө, достукка, түшүнүүгө жана урматтоого муктаж. Адамдын жүрөгү жүз жыл ичинде ошол бойдон калды.
– Артка кылчайып караганыңызда, жашооңуздагы кайсы учурду тагдыр чечүүчү деп эсептейсиз?
– Консерваторияга кирүү. Дал ошондо менин жашоом багыт алган. Музыка жөн гана хоббим эмес, тагдырым экенин түшүндүм.
– Өткөн жылы Россиянын Эмгек Баатыры наамына татыктуу болдуңуз. Мындай таануу сиз үчүн эмнени билдирет?
– Албетте, бул чоң сыймык. Өзгөчө сыйлык ондогон жылдык эмгектен кийин келгенин түшүнгөндө. Бирок ачыгын айтканда, ар бир композитор үчүн башкы сыйлык угуучулардын сүйүүсү бойдон калат.
– Эгер жашооңузду бир сөз менен сүрөттөө керек болсо, ал кайсы сөз болмок?
– «Өткөн менен келечектин ортосунда бир көз ирмем гана бар» деген ыр саптары болушу мүмкүн. Жашың өткөн сайын, бул сөздөрдүн маанисин ошончолук айкын түшүнөсүң. Чыныгы жашоо дал азыр болуп жатат.
– Талант жогорудан берилет дешет. Сиздин оюңузча, чоң ийгиликке жетүү үчүн эмне маанилүүрөөк: талантпы, эмгекпи же мүнөзбү?
– Талант – бул жөн гана башталыш. Эгер адам эмгектенүүнү билбесе, тартиби жана мүнөзү жок болсо, талант ишке ашпай калышы мүмкүн. Чоң натыйжалар талант күнүмдүк эмгек менен кезигишкен жерде жаралат.
– Композиторлук кесибиңизде сиз үчүн ар дайым эмне башкы орунда турган?
– Чын ыкластуулук. Музыка жалганга чыдай албайт. Техникалык жактан татаал чыгарма жазса болот, бирок ага жан салынбаса, анда жашабайт.
– Обондор кантип жаралат?
– Ар кандай. Кээде обон кулагыңа бирөө шыбырагандай күтүүсүздөн келет. Ал эми кээде көпкө издеп, иштеп, күмөн саноого туура келет. Музыка илхамды сүйөт, бирок эмгекти сыйлайт.
– Сиздин ырларыңызды бир нече муун билет жана сүйөт. Эскирбеген музыканын сыры эмнеде?
– Менимче, чын ыкластуулукта. Чыныгы сезимдердин мөөнөтү жок. Сүйүү, үмүт, кыял, ишеним – мунун баары ар кандай муундагы адамдарга бирдей түшүнүктүү.
– Жашооңуздун олуттуу бөлүгү кино менен байланыштуу. Кино музыкасы башка музыкадан эмнеси менен айырмаланат?
– Ал тасмага кызмат кылышы керек. Композитор режиссёрду түшүнүп, тасманын атмосферасын жана каармандардын мүнөзүн сезиши керек. Музыка көрүүчүгө экранда болуп жаткан окуяларды тереңирээк түшүнүүгө жардам берет.
– Сиздин ысымыңыз Леонид Гайдай менен түбөлүккө байланыштуу. Бул режиссёрдун феномени эмнеде эле?
– Укмуштуудай ченемдүүлүк жана тактыкта. Ал көрүүчүнү эң сонун түшүнгөн. Анда кокустук деталдар болгон эмес. Баары натыйжага иштеген.
– «Кавказ туткуну», «Бриллиант кол» жана башка тасмалар үчүн ырлар жаралып жатканда, алар ондогон жылдарды жашап өтөт деп ойлогонсузбу?
– Эч качан. Чыгарманын тагдырын эч ким алдын ала айта албайт. Муну убакыт жана адамдар гана чечет.
– Атактуу «Аюулар жөнүндө ыр» (“Песенка о медведях”) кантип жаралган?
– Көптөгөн жакшы ырлар сыяктуу эле – илхам жана издөө атмосферасында. Биз көрүүчүлөрдүн эсинде кала турган жеңил жана маанайды көтөргөн обон жараткыбыз келген.
– "Бриллиант кол" тасмасындагы эмгегиңиз тууралуу кандай эскерүүлөрүңүз бар?
– Эң жылуу эскерүүлөр. Мыкты команда, мыкты актёрлор, таланттуу режиссёр. Ал кезде эч ким бул тасма легендага айланат деп ойлогон эмес.
– "Көз ирмем гана бар" деген ыр көп муундардын философиялык гимни болуп калды. Сиз анын тагдыры ушундай болот деп ойлогонсузбу?
– Албетте, жок. Биз өз ишибизди чынчылдык менен аткарууга аракет кылдык. Андан ары кандай болушун мезгил чечет.
– "Өткөн менен келечектин ортосунда бир эле көз ирмем бар" дегенди кандай түшүнүп жатасыз?
– Бүгүн мен үчүн бул өтө көп нерсени билдирет. Бир кылым жашагандан кийин ар бир мүнөттү өзгөчө баалай баштайсың. Жашоо чындыгында тагдырга айланган көз ирмемдерден турат.
– Көпчүлүк "Бул дүйнөнү биз ойлоп тапкан жокпуз" деген ырды улуттук музыканын эң даанышман ырларынын бири деп эсептешет. Сиз ага кандай ойлорду салгансыз?
– Биз бизге чейин да жашаган дүйнөгө келебиз. Бизден кийин да ал жашайт. Бул ыр адамга момундукту, жоопкерчиликти жана ыраазычылыкты эскертет.
– Эмне үчүн балалык темасы ар бир адамга жакын?
– Анткени балалык - бул жандын тазалыгы. Канча жашта болбойлу, ар бир адамдын ичинде кереметтерге ишенген бала жашайт.
– Кайсы чыгарманын тагдыры сизди эң көп таң калтырды?
– "Көз ирмем гана бар" деп ойлойм. Ондогон жылдардан кийин ал дээрлик бардык адамдарга жатталып калаарын эч ким билген эмес.
– Эгер сизге урпактарыңызга үч гана чыгарма калтырууга туура келсе?..
– "Балалыктын кайда кетет" (“Куда уходит детство”), "Көз ирмем гана бар" (“Есть только миг”) жана "Бул дүйнөнү биз ойлоп тапкан жокпуз" (“Этот мир придуман не нами”). Алар жашоодогу негизги ойлорду чагылдырат.
– Ырларыңызды бир нече муундагы белгилүү артисттер аткарып келишкен. Эсиңизге өзгөчө ким калды?
– Алардын ар бири өзгөчө болгон. Андрей Миронов сейрек кездешүүчү музыкалуулукка жана интонациянын укмуштуу сезимине ээ болгон. Иосиф Кобзон кесиптик дисциплинасы менен таң калтырган. Алла Пугачева ар бир ырын чыныгы спектаклге айланта билген. Татьяна Анциферова укмуштуудай чыныгы болгон.
– Жазуучу психолог болушу керек деп айтууга болобу?
– Албетте. Адамдарды түшүнүү керек. Музыка ноталар үчүн эмес, адам үчүн жазылат.
– Александр Сергеевич, тагдыр сизге Муза аттуу айымды белек кылды. Сиз бул белекти канчалык символикалуу деп эсептейсиз?
– Албетте, бул жакшы символдорду камтыйт. Бирок кандай ысым эмес, кандай адам экени башкы нерсе. Мен чындыгында жакын досумду жана мендей ой жүгүрткөн адамды жолуктурганыма бактылуумун.
– Муза сиздин жашооңузда жана чыгармачылыгыңызда кандай роль ойноду?
– Эбегейсиз чоң. Муза менин жубайым, жолдошум гана эмес, ошондой эле таланттуу режиссер. Жашообуздун акыркы жылдарында биз биргеликте беш мюзикл жаздык. Сени эркек катары эле эмес, чыгармачыл адам катары да түшүнгөн адамдын болушу абдан маанилүү. Анын колдоосу жана ишеними көптөгөн идеяларды ишке ашырууга жардам берди.
– Бүгүнкү күндө сүйүү сен үчүн эмнени билдирет?
– Жаш кезде сүйүү жандуу сезимдей сезилет. Жашың өткөн сайын сүйүү -жоопкерчилик, урмат-сый, бири-бириңизди коргоо дегенди да билдирет.
– Сиздердин көп жылдар чогуу жашап келатканыңыздардын сыры эмнеде?
– Урматтоодо. Сүйүү маанилүү, бирок урмат көрсөтүлбөсө, ал узакка жашабайт.
– 100 жылдын ичинде бактылуулук жөнүндө эмнени түшүндүңүз?
— Бакыт эч качан алыс эмес. Ал жакын жерде жашайт. Жакшы көргөн ишиңде. Жакындарыңда. Эрте менен туруп, жаңы күндү көрүү мүмкүнчүлүгүндө.
– Бүгүн сиз үчүн ийгилик деген эмнени билдирет?
– Сүйгөн ишимди улантуу мүмкүнчүлүгү.
– Сиздин эң чоң жетишкендигиңиз эмне?
– Музыка. Анткени ал аркылуу мен адамдар менен сүйлөшөм.
– Сизди жаш муундагы музыканттардагы эмне шыктандырат?
– Кайраттуулук жана эркиндик. Алар эксперимент кылуудан коркушпайт.
– Сүрөтчүнүн коомчулукка болгон жоопкерчилиги кандай?
– Өзүбүзгө жана адамдарга чынчыл болуу.
– 20 жаштагы Александр Зацепинге кандай кеңеш берет элеңиз?
– Ката кетирүүдөн коркпо. Ал дагы жолдун бир бөлүгү.
– Бүгүн сиз эмнени кыялданасыз?
– Музыка жашоосун улантып, элге кубаныч алып келишин.
– Жашоого болгон кызыгууну сактоого эмне жардам берет?
– Кызыгуу. Жашоого кызыккан адам жаш бойдон калат.
– Акыркы суроо. Жаш муунга кандай насаат калтыргыңыз келет?
– Адамдарды сүйгүлө. Окугула. Жараткыла. Дүйнөнү таң калуу жөндөмүңөрдү жоготпогула. Чыныгы бакыт ушундан жаралат.
Маектешкен Ассоль Молдокматова,
Кыргыз Республикасынын жана Россия Федерациясынын эмгек сиңирген маданият ишмери, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти, ASSOL Эл аралык коомдук фондунун президенти, Эл аралык элдик дипломатия ассоциациясынын вице-президенти.