Рояль артындагы гений: Вера Таривердиева композитордун жашоосунун белгисиз барактарын ачыктады
Кыргыз Республикасынын жана Россия Федерациясынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Ч.Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун, Элдик дипломатиянын эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы.
Микаэл Таривердиевдин музыкасы көп муундардын маданий эс тутумунун ажырагыс бөлүгүнө айланган. Анын «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы, или С лёгким паром!», «Король-олень», «Ольга Сергеевна», «Адам женится на Еве» жана башка көптөгөн фильмдерге жазган чыгармалары дүйнөлүк кинематографиянын алтын фондуна кирген. Анын романстары, камералык, симфониялык жана органдык музыкасы концерттик залдарда жаңырып, миллиондогон адамдардын жүрөгүнөн орун алган.
Бирок бул мурастын артында укмуштуудай тереңдикке ээлик кылган инсан турат. Сахнадан жана чыгармачылык процесстен тышкары Микаэл Леонович кандай болгон? Аны эмне шыктандырган, ички эркиндигин сактап калууга эмне жардам берген, анын музыкасы кантип жаралган жана жашоонун маанисин эмнеден көргөн?
Бул тууралуу биз анын жанында көп жылдар жүргөн адам – Микаэл Таривердиев атындагы кайрымдуулук фондунун президенти Вера Гориславовна Таривердиева менен сүйлөшөбүз.
Бул таланты менен убакытты жеңген улуу композитор жана бардык жагдайларда өзүнө бекем бойдон кала алган адам жөнүндөгү баарлашуу болду.
– Вера Гориславовна, миллиондогон адамдар Микаэл Леоновичти көрүнүктүү композитор катары билишет, анын музыкасы жашообуздун ажырагыс бөлүгүнө айланган. Бирок үйдө, үй-бүлөсүндө ал кандай адам болгон? Эң жакындары билген ал кандай болгон?
– Ассоль, Микаэл Леоновичтин эң таң калыштуу өзгөчөлүктөрүнүн бири – ал ар дайым өзү бойдон калганы. Коомчулукта да, үйдө да, жакындарынын жанында да, ойлору менен жалгыз калганда да бир эле адамды көрчүбүз. Анын Григорий Поженяндын "Мен мындай даракмын, мен башка даракмын" деген ырына жазган сонун монологу бар. Менимче, дал ушул саптар анын мүнөзүн абдан так чагылдырат. Ал ар дайым башкалардын күткөн нерселерине ийилбеген "дарак" бойдон калган. Эч качан роль ойнобогон, беткап кийбеген жана жасалма жакшы көрүнүүгө умтулбаган. Жашоосунда бир гана жашоодон турду – коомдук жана жеке деп бөлүнгөн жок. Эң башкы принциби – өзүнө чынчыл болуу эле. Ошондуктан таң калаарлык бүтүн инсан бойдон калды, ички чындыгы музыкасында түбөлүк жашоодо.
– Анын жанында жүргөнүңүздө, өзгөчө чоң масштабдагы адам экенин даана байкаган учуруңуз болду беле? Анын инсандыгынын улуулугун биринчи жолу качан түшүндүңүз?
– Балким, бул сезим биз таанышкан алгачкы күндөрдө эле пайда болгон. Микаэл Леонович ушунчалык кайталангыс жана эч кимге окшошпогон адам болгондуктан, муну сезбей коюу мүмкүн эмес эле. Канчалык көп сүйлөшкөн сайын, жанымда өзгөчө чоң масштабдагы адам турганын ошончолук күчтүү сезчүмүн. Айрыкча, музыкасынын жаралышына күбө болгон учурларымда. Анын музыкасы чындыгында жогорудан түшкөндөй сезилчү. Кайсы бир окуя, таасир же өкүнүч музыканын жаралышына себеп болуп берчү.
– Сиз анын көп чыгармаларынын жаралышына күбө болгонсуз. Ошол тууралуу айтып берсеңиз?
– Бир окуяны эч качан унутпайм. 1993-жылдын февраль айында Михаил Леонович Юрий Башметтин «Вокзал мечты» программасына катышкан. Маектешүү учурунда Юрий Абрамович күтүлбөгөн жерден андан: «Эмне үчүн сиз альт үчүн концерт жазбайсыз?» деп сурады. Бул жума күнү болгон. Ишемби жана жекшемби күндөрү Михаил Леонович акыркы жылдары үн режиссёру менен бирге музыка жаздырган үй студиясында иштеди. Жекшемби күнү түштөн кийин жакын досубуз, белгилүү кардиолог Рудольф Мовсесян күтүүсүз келип калды. Сүйлөшүп отуруп тамактандык. Анан, тамактанып бүтөөр чакта, Михаил Леонович дымып калды, ордунан турду да, унчукпай студияга кетти. Анын артынан үн режиссёру чыкты. Кырк мүнөттөн кийин алар кайтып келишти. Михаил Леонович жөн-жай гана: «Альт жана кылдуу аспаптар үчүн концертти уккуңар келеби?» - деп сурады. Студияга кирдик, жазууну койду. Жаңы жаралган чыгармасын толук аяктаптыр. Ал виртуоздук түрдө колдонгон сэмплерлерге жазган экен.
– Михаил Леонович музыканы ойлоп тапкан эмес, тескерисинче, укканын нотага түшүргөн десе болобу?
– Так ошондой. Ошол эле жылдын жайында биз Ялтадагы «Актёр» чыгармачылык үйүндө болдук. Ал жерде Михаил Леонович бул концерттин партитурасын жаздырган. Жараткан эмес — жазып алган. Эс тутумунан. Ишин бүткөндөн кийин, ал бир гана сөз айтты: «Пленканы ала келгеним жакшы болгон турбайбы». Ноталар карандаш менен жазылган, абдан кооз, дээрлик каллиграфиялык кол менен. Датасы - «Ялта. 13–24-август». Ошол кезде мен музыка ага кандайдыр бир түшүнүксүз жол менен келерин толук түшүндүм. Аны жазганга чейин эле уккандай сезилди. Бул анын генийлигинин эң ишенимдүү белгиси болчу. Альт үчүн концерт Микаэл Леоновичтин акыркы чыгармаларынын бири болду. Аны ар жолу укканда, ал өмүрү түгөнүп баратканын сезип, аны музыкага салганын туям. Бул музыкада жердеги жашоо менен коштошуу, таң калыштуу тынчтык жана жан дүйнөнүн көтөрүлүшү жашап турат. Мунун баарын сөз менен жеткирүү мүмкүн эмес. Муну жөн гана угууга болот.
– Көптөгөн улуу адамдар жашоодо абдан жөнөкөй болушат эмеспи. Микаэл Леонович кандай эле? Анын мүнөзүндө сизге эң көп таасир калтырган нерсе эмне болду?
– Биринчи жолу барганда эле анын үйү мени таң калтырды. Ал анын бүт инсандыгын чагылдырган таң калыштуу мейкиндик болчу. Бир жана эки бөлмөлүү батирден бириктирилген үй. 1938-жылкы Steinway роялы, 1865-жылкы фисгармониясы, биринчи Дүйнөлүк көргөзмө учурунда Парижде тартылган чоң ата, чоң энесинин портреттери, эски иконалар, апасынын — Сато Григорьевнанын портрети жайгашкан кенен конок бөлмөсү, аны Микаэл Леонович чексиз сүйгөн жана ички дүйнөсүнө чоң таасир тийгизген. Дубалдары алтын түстүү жибек менен капталган, мунун баары маданияттын, эс тутумдун жана кадыр-барктын өзгөчө атмосферасын жараткан.
– Демек, анын үйү жашоочу жайы гана эмес, ички дүйнөсүнүн уландысы болгонбу?
– Так ушундай. Бүгүн мен бул үйдү Михаил Леонович тирүү кезинде кандай болсо, ошондой эле кылдаттык менен сактап келе жатам. Андан тышкары, батирди, анын ичиндеги бардык буюмдары — кол жазмалары, архиви жана автордук укуктары менен кошо Россия улуттук музыка музейине мураска калтырдым. Убакыттын өтүшү менен бул жерде музей ачылышы керек, ошондо адамдар Михаил Леонович жашаган жана жараткан дүйнөгө жакындай алышат.
– Ал күнүмдүк жашоодо кандай эле? Бул таң калыштуу үй анын мүнөзүнө дал келчү беле?
– Ошол мезгилдин фонунда анын үйү абдан бай көрүнчү эле. Бирок Михаил Леонович өзү абдан жөнөкөй адам болгон. Ал эч качан өзүнүн абалын баса белгилөөнү каалачу эмес, өзүнө өзгөчө мамиле кылууну талап кылчу эмес жана тышкы таануу белгилерин издечү эмес. Ошол эле учурда ал ички мейкиндигин, ишенимдерин жана адамдык кадыр-баркын абдан кылдаттык менен коргогон. Сейрек кездешүүчү ички эркиндик менен жөнөкөйлүктүн айкалышуусу мени дайыма таң калтырчу.
– Талант – бул жогорудан берилген белек дешет, бирок ар бир белекке күн сайын чоң эмгек талап кылынат. Микаэл Леоновичтин чыгармачылык күнү кандай өтчү? Ал музыка жаратууга күчтү кайдан табат эле?
– Микаэл Леонович өмүр бою эркин сүрөтчү болуп өттү. Анын эч качан эмгек китепчеси болгон эмес. Гнесиндер атындагы институтунун төртүнчү курсунун студенти кезинде эле ал биринчи фильмине музыка жазган. Кинематографиядагы эмгеги ага чыгармачылык көз карандысыздыгын сактап, өзү туура деп эсептегендей жашоого – музыкага кызмат кылууга мүмкүндүк берген. Музыка анын жашоосунун бир бөлүгү эмес, бүтүндөй жашоосу болгон. Өзүн толугу менен ага арнаган, бирок ошол эле учурда өз кесибине гана чектелген эмес.
– Анын чыгармачылыгында музыкадан тышкары дагы эмнелер болгон?
– Микаэл Леонович өтө эле көп нерсеге кызыккан адам эле. Кичинекей кезинен тартып көп окуган, дүйнөлүк адабиятты жана поэзияны мыкты билчү. Институтту бүтө электе эле, дүйнөдө биринчилерден болуп байыркы жапон акындарынын ырларына вокалдык цикл жазган. Ушул чыгармасы менен Композиторлор союзуна кабыл алынган. Кийинчерээк Марина Цветаеванын, Борис Пастернакты, Белла Ахмадулинанын, Андрей Вознесенскийдин ырларына музыка жазган биринчи композиторго айланган. Андан кийин көптөгөн башка көрүнүктүү акындардын чыгармаларына вокалдык цикл жазган.
– Демек, шыктанууну бир гана музыкадан издебеген экен да?
– Албетте. Ал өмүр бою фотография менен алектенген. Бала кезинен көп сүрөткө тартчу, пленкаларын өзү иштетип чыгарчу, ал тургай үйдө өзүнүн фотолабораториясы да болгон. Спорт да анын жашоосунда чоң орунду ээлеген. Жаш кезинде Грузиянын узун аралыкка сууда сүзүү боюнча курама командасында болгон, кийинчерээк суу чанасы жана виндсерфинг менен олуттуу алектенген. Мунун баары анын ички дүйнөсүнүн бир бөлүгү болгон. Ал дүйнөнүн сулуулугун бардыгынан көрө билген, ал эми ар бир жаңы хобби анын музыкасы үчүн дагы бир шыктандыруу булагына айланган.
– Микаэл Таривердиевдин музыкасы ондогон жылдардан бери жашап келе жатат. Сиздин оюңузча, эмне үчүн ал эскирбейт? Анын таң калыштуу феномени эмнеде?
– Менимче, Микаэл Леоновичтин музыкасынын негизги феномени – бул анын таң калаарлык чынчылдыгында. Ал ар дайым эмоционалдуу жактан өтө ачык, өзгөчө таасирдүү жана ошол эле учурда көркөм чеберчилигинин кемчилиги жок. Анын музыкасында бүгүнкү күндө адамга өзгөчө жетишпеген нерсе бар – бул чыныгы ностальгия, чыныгы сезимдер, ички тазалык, адамдык толгонуулардын бийиктиги. Ал эң терең эмоциялар жөнүндө таң калаарлык назик, чынчыл жана мээрим менен айта билген.
– Анын өзгөчө күчү эмнеде? Эмне үчүн ал ар кайсы муундагы адамдардын сезимин козгоп келет?
— Анткени ал адамдагы бийиктикке, ар бирибизде камтылган эң жакшы нерсеге умтулууну ойготот. Ал сүйүү, ар-намыс, боорукердик, жан дүйнөнүн сулуулугу жөнүндө эскертип, адамга өзүн угууга жардам берет. Менимче, дал ушул себептен Микаэл Леоновичтин музыкасы мезгилге баш ийбейт. Адам сезе, сүйө, азап чеге жана үмүттөнө алганча, ал жашай берет жана адамдардын жүрөгүнөн орун табат.
– Микаэл Леонович ар дайым руханий тереңдикке умтулуп, өз заманынын көрүнүктүү адамдары менен курчалган. Анын эң жакын досторунун бири Чыңгыз Айтматов болгон. Ушул эки улуу чеберди эмне бириктирген?
– Ооба, Микаэл Леоновичтин эң жакын адамдарынын бири Чыңгыз Айтматов болгон. Алардын достугу 70-жылдардын башында «Современник» театрында, Микаэл Леонович Айтматовдун «Фудзиямага чыгуу» чыгармасы боюнча коюлган спектаклге музыка жазганда башталган. Ошондон кийин жакын болуп калышты. Достугу алардын өздөрүн гана эмес, үй-бүлөлөрүбүздү да бириктирген. Уулум Василий Чыңгыз Төрөкуловичтин кичүү уулу – Элдар менен дос болду. Чыңгыз биз үчүн абдан жакын адам эле.
– Микаэл Леонович дүйнөдөн өткөндөн кийин да Чыңгыз Айтматов менен байланышты уланттыңыз. Ошондо алардын руханий диалогунун уландысы болгон долбоорлор жаралдыбы?
– Ооба. Микаэл Леоновичтин көзү өткөндөн соң деле Чыңгыз Төрөкулович менен болгон мамилебиз уланды. Ошол кезде мага «Аз жана Я» адабий-музыкалык программасынын идеясы келген, анда Айтматовдун улуу ойлору ар кандай музыканын, анын ичинде Микаэл Леоновичтин музыкасынын коштоосунда жаңырышы керек болчу. Бул идеяны Чыңгыз Төрөкуловичке айтсам, дароо эле жактырып, колдогон.
– Аны ишке ашырууга мүмкүн болдубу?
– Тилекке каршы, Чыңгыз Төрөкуловичтин көзү өткөндөн кийин гана ишке ашты. Микаэл Таривердиев атындагы Эл аралык органисттер сынагынын лауреаттары — Наталия Аринбасарова, Лада Лабзина жана Хироко Иноуэ менен биргеликте бул программаны жараттык. Ал Россиянын, Германиянын жана Япониянын ар кайсы шаарларында көрсөтүлдү. Бир күнү аны Айтматовдун мекени Кыргызстанга да алып келебиз деп терең ишенем.
– Ар бир улуу чебердин өзүнүн устаты болгон. Микаэл Леоновичтин тагдырында Арам Ильич Хачатурян чоң роль ойногон. Ал өзүнүн окуучусуна эмне берген?
– Микаэл Леонович Арам Ильич Хачатурян жөнүндө ар дайым чоң ыраазычылык менен айтчу. Ал аны улуу композитор гана эмес, чыныгы устат катары эсептеген.
– Арам Ильичтин педагогикалык таланты эмнеси менен Микаэл Леоновичти абдан таң калтырчу?
– Эң таң калыштуусу, Хачатурян эч качан окуучуларын өзүнө окшоштурууга аракет кылчу эмес. Тескерисинче, ал чыгармачылык издөө эркиндигин колдоп, ар бир жаш композитордун индивидуалдуулугуна өтө кылдат мамиле кылчу.
– Микаэл Леонович бир жолу: «Сөздөр бүткөн жерден музыка башталат» — деп айткан экен. Ал эмнени сөз жүзүндө эч качан айткан эмес, бирок музыкасында баяндаган?
– Менимче, ал сөздөр менен айтууга мүмкүн болбогон нерселер жөнүндө айткан. Адамдын бийиктикке, Кудайга, жарыкка умтулуусу жөнүндө. Жашоо драмасын, адилетсиздикти, ооруну жана эң оор сыноолорду жеңүү жөнүндө. Анын музыкасында эч качан үмүтсүздүк болгон эмес, бир гана жеңиш бар. Балким, ошондуктан ал адамга үмүт берет.
– Бул кайсы чыгармаларында өзгөчө күчтүү сезилет?
– Бул өзгөчө анын аспаптык чыгармаларында – орган концерттеринде, «Чернобыль» аттуу орган үчүн жазылган симфониясында, альт үчүн концертте, экинчи скрипка концертинде ачык угулат. Бирок бул ички философия анын театр жана кино үчүн жазган музыкасында да жашайт. Микаэл Леоновичтин акыркы эмгектеринин бири болгон «Мария Стюарт» спектаклинен алынган «Реквиемди» эстесеңиз. Таң калыштуусу, бул нерсе «Ирония судьбы» тасмасындагы эң таанымал жана сүйүктүү чыгармаларынын бири болгон «Мелодияда» да бар. Бул музыканын сырткы жөнөкөйлүгүнүн артында алда канча чоң нерсе жатат. Анда жердеги нерселерди жеңүү, түбөлүккө умтулуу жана сөз менен жеткире албаган, бирок жүрөк менен угууга боло турган нерсе бар.
– Сиз анын көптөгөн чыгармаларынын жаралышына күбө болдуңуз. Чыныгы музыка кантип жаралат? Бул эргүүбү, талантпы, тартиппи же өткөн өмүрбү?
– Музыкасы бардык нерседен жаралган. Азап-тозок, таасирлер, адамдар менен баарлашуу, окуган китептер, уккан музыка, көргөн жана жашаган нерселерден. Айлана-чөйрөдө болуп жаткандын баары анын ички дүйнөсүнө сиңип, анан музыкага айланып кетчү.
– Демек, чыгармачылык анын жашоосунан ажырагыс болгон тура?
– Албетте. Микаэл Леонович үчүн музыка жаратуу бул сөзсүз түрдө кадимкидей жумуш болгон эмес. Бул ал үчүн жашоонун, аны сезүүнүн, түшүнүүнүн жана дүйнө менен өзү үчүн гана мүмкүн болгон тилде – музыка тилинде сүйлөшүүнүн жолу болгон. Автобиографиялык китеби бекерден «Я просто живу» деп аталган эмес. Бул үч сөздө, балким, анын чыгармачылыгынын бардык философиясы камтылган. Жашоо жана музыка ал үчүн бир бүтүндүк болгон.
– Чоң чыгармачыл мурасынын ичинде өзгөчө өзүмө гана таандык деп эсептеген чыгармасы бар беле? Эмне үчүн ал ага өзгөчө баалуу болгон?
– Кайсы чыгармасын жаңы аяктаса, ошону эң көп баалачу. Ал анын азыркы, бүгүнкү жашоосунун бир бөлүгүнө айланчу. Бирок кайра эле жаңы музыка менен жашап баштачу. Ошол эң маанилүүгө айланчу. Дайыма ушундай эле. Микаэл Леоновичтин жактырбаган же анча маанилүү эмес деп эсептеген чыгармалары болгон эмес. Ар бири жашоосунун белгилүү бир мезгилинин чынчыл чагылдырылышы эле.
– Анын музыкасы кинонун ажырагыс бөлүгү болуп калды. «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы жана ондогон башка тасмаларды анын обондорусуз элестетүү мүмкүн эмес. Режиссерлор менен кантип иштешчү? Чыгармачылыктагы компромисстерди канчалык оор кабыл алчу?
– Микаэл Леонович эч нерсеге моюн сунбаган адам болчу. Бирок ошол эле учурда эч качан өз пикирин таңуулачу эмес. Өзүнүн музыкалык дүйнөсүн жарата билип, фильмдин ыргагына ушунчалык табигый түрдө кошулуп, режиссерлорго тасманын драматургиясын курууга жардам берген. Режиссерлордун өздөрү деле муну бир нече жолу моюнга алышкан.
– Демек, музыка фильмдин коштоочусу эмес, анын драматургиясынын бир бөлүгү болуп калганбы?
– Так ошондой. Ал студент кезинен баштап, өз муунунун жаш режиссерлору — 60-жылдардагылар менен бирге кинодо иштей баштаган. Алар жаңы кино, жаңы көркөм тил жаратууну кыялданышкан жана аны ийгиликтүү ишке ашыра алышты. Микаэл Леонович алар үчүн ар дайым жөн гана композитор эмес, толук укуктуу авторлош болгон. Кинематографияны так түшүнгөндүктөн, режиссерлор ар дайым анын пикирин эске алышкан. Убакыттын өтүшү менен, ал кинодогу музыкага гана эмес, кинематографиянын өзүнө да чоң таасир тийгизгени айкын болду. Кийинчерээк «Микаэл Таривердиевдин кинематографиясы» деген ат менен музыкалык басылмалардын пайда болушу кокусунан эмес. Бул ата мекендик кино тарыхындагы анын ролун абдан так аныктайт.
– Азыр искусство көңүл ачуу индустриясынын бир бөлүгү болуп баратат. Сиздин оюңузча, Микаэл Леонович азыркы музыкага эмне деп айтмак эле? Эмне аны кубантмак, эмне кейитмек?
– Микаэл Леоновичти дайыма эле адепсиздик, тайкылык жана искусствону көңүл ачууга айландыруу кыжырдантчу. Ал эч качан муну кабыл алган эмес, мындай дүйнөнүн бөлүгү болгон эмес жана бүгүнкү күндө да болмок эмес деп ишенем.
– Искусстводогу башкы нерсе деп ал эмнени эсептечү?
– Микаэл Леонович үчүн адам дайыма башкы бойдон калган. Музыка угулушу керек. Ал толкундатышы, кайгыртышы, жан дүйнө менен сүйлөшүшү керек. Искусство өзү үчүн жашай албайт. Ал адам үчүн жаралат жана анын жүрөгүнө жол табышы керек.
– Көптөгөн жаш авторлор биринчи кезекте популярдуулукка умтулушат. Микаэл Леонович атак-даңкка кандай караган? Ал үчүн бул максат беле же чыныгы чыгармачылыктын натыйжасыбы?
– Чынын айтсам, популярдуулук аны көбүнчө уялтчу. Кээде атүгүл кыжырдантчу. Ал эч качан атактуу болгусу келген эмес.
– Анда анын чыныгы максаты эмне болгон?
– Коомчулуктун түшүнүүсү алда канча маанилүү болгон. Бул таптакыр башка нерсе да. Ал эч качан оңой ийгиликти издеген эмес жана атак үчүн компромисске барган эмес. Башкы нерсе – өзүнө жана музыкасына чынчыл бойдон калуу, а калган нерселерди чыгармачылыктын натыйжасы катары гана кабыл алган.
– Адам өзүнүн тагдырына ылайык жашаганда гана чыныгы бактылуу болот дешет. Микаэл Леонович дүйнөлүк атактуулукка жеткен, бирок сиз аны улуу композитор катары эмес, эң жакын адамы катары билчүсүз. Сиздин оюңузча, анын чыныгы бактысы эмне болгон? Ал кайсы учурларда чындап бактылуу болгонун көрдүңүз – иштеп жаткандабы, жакындарынын жанындабы, сүйүүдөбү, тынчтыктабы же анын музыкасы адамдардын жүрөгүнө жеткендеби?
– Микаэл Леонович жакын адамдары менен руханий байланыштын болгонун чыныгы бакыт катары баалаган. Өмүр бою ошондой адамдар коштоп жүрдү. Биринчи кезекте – апасы, Сато Григорьевна, ички дүйнөсүнүн калыптанышына чоң таасирин тийгизген. Өзгөчө орунду Михаил Калик – биринчи режиссёр жана балким, чыгармачыл тагдырындагы эң сүйүктүү адамы ээлеген. Ошондой эле, көрүнүктүү индолог, легендарлуу айым Мариам Салганикти дагы бир тууган эжесиндей көрчү.
– Ал кишинин жашоосунда сиздин ордуңуз кандай эле?
– Мага да анын эң жакын адамдарынын бири болуу бактысы буюрган. Микаэл Леонович муну өзүнүн автобиографиялык китебинде жазган, ал китепти көзү өтүп кеткенден кийин мен соңуна чыгардым. Акыркы бөлүм – «Мен – Вера» – менин атымдан аталган. Биз чындап эле абдан жакын элек. Музыкага жуурулушуп жашадык. Дагы деле аны менен жашоону улантып жатабыз. Ошондой эле сүйүү адам өмүрдөн кетиши менен бүтпөйт.
– Өзүнө күмөн санаган учурлары болгонбу? Чыгармачыл кризистерди жана көңүл калууларды башынан кантип өткөргөн?
– Микаэл Леоновичте чыгармачыл кризистер болгон эмес. Анда терең адамдык толгонуулар болгон. Жашоону өтө курч сезчү, чыккынчылыкты, адилетсиздикти, жалганды оор кабыл алчу. Мунун баары жан дүйнөсүн чындап кыйначу.
– Бул сыноолорду жеңүүгө эмне жардам берген?
– Ал эч качан өзүнө шектенген эмес. Эң башкысы өзүн өзү бойдон сактап калуу болчу. Өзүн өзгөртүүгө эч кимге жол берген жок — бала кезинде да, жаш кезинде да, жетилген курагында да. Ушул ички эркиндик жана өзүнө бекем ишеними мүнөзүнүн, жашоосунун жана чыгармачылыгынын негизине айланды.
– Сиздер көп жыл чогуу жашадыңыздар. Ошол жылдардан алган эң башкы жашоо сабагыңыз кайсы?
– Бул суроого так жооп бере албасам керек. Себеби ушул убакка чейин сабак алуудамын. Микаэл Леонович азыр да менин жашоомдогу башкы жетекчи бойдон калууда. Аны менен жолукканымды тагдырдын мага берген чоң белеги деп эсептейм. Бүтүндөй жашоомду өзгөрттү. Чынымды айтсам, Микаэл Леонович жашоомдун башкы мааниси болуп келген жана боло берет.
– Жакын адамыңыздан айрылганда, сүрөттөр, кол жазмалар, буюмдар калат. Бирок анын бар экенин дагы деле эмнеден сезесиз? Ал дагы деле жаныңызда жүргөндөй сезилген учурлар болобу?
– Жашоомдо Микаэл Леоновичтин жанымда эместигин сезген бир дагы учурум болгон эмес. Ал ар дайым мени менен. Ал жанымда. Ал менде. Муну сөз менен түшүндүрүү мүмкүн эмес. Адам сенин жаныңдын бир бөлүгү болуп калганда, анын бар экени убакытка да, аралыкка да көз каранды болбой калат.
– Бүгүн сиз өз өмүрүңүздү анын мурасын сактоого арнадыңыз. Сиз үчүн эң башкы миссия эмне болду? Эмне үчүн Микаэл Таривердиевдин музыкасы менен жаш муундар таанышууну улантышы маанилүү?
– Микаэл Леонович дүйнөдөн кайткандан кийин дээрлик отуз жыл мурун, тирүү кезинде көмүскөдө калган музыкасынын бир бөлүгүн адамдарга кантип таанытсам деп ойлондум. Бул чыгармаларда ар бир адам үчүн өтө маанилүү нерсе бар экенине ишенчүү элем. Ошентип, Микаэл Таривердиев атындагы Эл аралык органисттер конкурсу идеясы жаралган. Убакыттын өтүшү менен ал жөн гана маданий долбоор эмес, менин чакырыгым, өмүрүмдү арнаган ишим жана мен жашаган кыялым болуп калды.
– Бирок конкурс Таривердиевдин музыкасын сактоо үчүн гана түзүлгөн эмеспи?
– Албетте. Мен үчүн анын мааниси алда канча кеңири. Сынактын программасынын маанилүү бөлүгүн Микаэл Леоновичтин музыкасын аткаруу түзөт. Ошол эле учурда жаңы таланттарды, жаркын инсандарды, искусстводо өз сөзүн айта элек жаш музыканттарды ачуу да максатыбыз. Мен мамлекеттик чек аралардан, саясий жагдайлардан жана ар кандай тоскоолдуктардан жогору турган, кээде аларга баш ийбей турган чыныгы музыкалык бир туугандыкты түзгүм келди. Бул конкурска катышкан жана катышып жаткан адамдарды чын жүрөктөн сүйөм. Бизди музыкадан алда канча көп нерсе бириктирет.
– Сынактын тагдыры Кант аралындагы Кафедралдык собор менен да тыгыз байланышта болуп калды…
– Ооба, жашоо ушул нерсеге алып келди. Сынактын аркасында Калининграддагы Кант аралындагы Кафедралдык собордун тагдыры менен тыгыз байланышта болуп калдым, ал жерде сынактын финалы, ачылыш жана жабылуу аземдери өтөт. Дал ошол жерде Россиянын эң чоң органы жана дүйнөнүн эң мыкты орган комплекстеринин бири жайгашкан. Он жылдан бери собордун көркөм программаларына жооп берем. Ал тургай бул жерде да, ар бир концертибизде, ар бир жаңы долбоорубузда Микаэл Леоновичтин бар экендигин сезем. Ал дагы деле жанымда. Ал дагы деле мени жетектеп келе жатат.
– Эгерде жаш композитор бүгүн Микаэл Леоновичтен: «Чыныгы искусство эмнеден башталат?» деп сураса, сиздин оюңузча, ал эмне деп жооп бермек?
– Микаэл Леонович жаш композиторлорго ар дайым абдан кылдат мамиле кылчу. Алардын бири – Дмитрий Гусев, мага бүгүнкү күнгө чейин ноталык архиви менен иштөөгө жардам берип келет. Аларга сааттап сабак өтчү жана эч качан акы жөнүндө сөз болгон эмес. Микаэл Леонович үчүн адамга эрежелер боюнча музыка жазууну үйрөтүү эмес, ага өзүн табууга жардам берүү эң маанилүү болчу.
– Сиздин оюңузча, сүрөтчүнүн чыныгы түбөлүктүүлүгү эмнеде? Жараткан чыгармаларынын санындабы, сыйлыктардабы, замандаштарынын сый-урматындабы же ондогон жылдардан кийин да анын музыкасы адамдардын жүрөктөрүн өзгөртүп турганындабы?
– Албетте, акыркысында. Сыйлыктарда, популярдуулукта жана атактуулукта эмес. Сүрөтчүнүн чыныгы түбөлүктүүлүгү анын адамдарга билдире алган жана жеткире алган ички кабарында. Эгер ондогон жылдардан кийин да анын музыкасы жүрөктөрдү козгоп турса, демек, ал жашай берет.
– Эгер бүгүн Микаэл Леонович жаш адамдарга бир нече сөз менен кайрыла алса, сиздин оюңузча, ал эмне демек?
– «Чындыкты издегиле. Жалганга жеңилбегиле. Сулуулук дүйнөнү сактап калат» десе керек эле.
– Акыркы суроо. Жүз жылдан кийин адамдар Микаэл Таривердиевдин музыкасын угушканда, аны кандай элестетишин каалар элеңиз? Улуу композитор катары гана эмес, адам катары да.
– Эч кимди эч качан сатпаган адам катары. Биринчи кезекте өзүн сатпаган адам катары. Ал өзүнүн ички эркиндигин, чынчылдыгын жана кадыр-баркын сактап кала алды. Бах, Моцарт жана Чайковскийди бүт өмүр бою сүйдү, бирок устаттарынын улуулугуна сиңип кетпеди. Ал өзүн өзү бойдон сактады. Балким, адамдын улуулугу дал ушунда жатат.
– Вера Гориславовна, бул кереметтүү маек үчүн сизге ыраазычылык билдирем. Чынчылдыгыңыз, абдан кылдаттык менен сактап жүргөн эскерүүлөрүңүз жана Микаэл Леоновичтин чыгармачылыгын гана эмес, анын жан дүйнөсүн да ачып бергениңиз үчүн рахмат.
– Сизге да Ассоль, ыраазычылык билдирем. Биздин сүйлөшүү жашоомдогу эң кымбат барактарды кайрадан барактоого мүмкүнчүлүк берди. Бул маектешүүдөн кийин кимдир бирөө Микаэл Леоновичтин музыкасын кайрадан муюп угат жана чыныгы искусство эч качан эскирбей турганын, анткени ал сүйүүдөн, чындыктан жана жарыктан жараларын түшүнөт деп ишенгим келет.