Будулайды эскерүү: текке кетпеген өмүр
Кыргызстандын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун вице-президенти, Элдик дипломатия эл аралык шериктештигинин вице-президенти Ассоль Молдокматованын «Дүйнө лидерлери» автордук рубрикасы
СССРдин эл артисти Михаил Волонтирдин элесине
Михаил Ермолаевич Волонтир менен Москвада көзүнө операция жасатар алдында таанышканбыз. Кант диабетинин олуттуу кесепеттери улуу актёрдун ден соолугуна оор залакасын тийгизип жаткан. Бирок ооруга карабай, ал укмуштуудай кадыр-баркын, ички тынчтыгын жана асылзаадалыгын жоготкон эмес.
Мен үчүн бул жолугушуу өзгөчө болду.
Бүтүндөй өлкө тааныган жана сүйгөн адамды карап турдум. Будулай миллиондогон советтик көрүүчүлөр үчүн эбактан жөн гана кинонун каарманы болбой калган. Ал эр жүрөктүүлүктүн, берилгендиктин, сүйүүнүн, рухий күчтүн жана адамдык кадыр-барктын символуна айланган.
Баарлашуу маалында бет алдымда бүтүндөй бир доордун адамы отургандай сезим жаралганы эсимде. Көрүүчүлөрдүн сүйүүсүн бийик чыккан темалар жана чыр-чатактар менен эмес, талант, чынчылдык жана чоң эмгек менен багындырган доор.
Бул жолугушууга чын жүрөктөн кубандым. Анда мен бир нече жылдан кийин анын айткан ар бир сөзүн эстей турганымды билген эмесмин.
– Михаил Ермолаевич, бүгүн миллиондогон адамдар сизди Будулай катары эстешет. Бирок чыгармачылыктагы көп жылдарыңыздан кийин гана бул ролго жеткенсиз. Кино менен болгон алгачкы жолугушууңуз эсиңиздеби?
– Албетте. Театр менин жашоомо кинодон алда канча мурда келген. Биринчи кино ролумду алганга чейин сахнада дээрлик он жылдай болдум. "Нужен привратник" мен роль жараткан биринчи тасмам. Ал убакта бир күнү мен тартылган тасмаларды бүткүл Советтер Союзунун миллиондогон көрүүчүлөрү көрөрүн ойлогон эмесмин.
– Сиз үчүн эң кымбат эмгектериңиздин бири Эмил Лотянунун "Это мгновение" тасмасы болгон, бирок бүгүнкү күндө аны аз эле адамдар билет. Эмне үчүн ал сиздин тагдырыңызда өзгөчө орунду ээлейт?
– Анткени бул абдан олуттуу актердук эмгек болгон. Испаниядагы Жарандык согуштун бороонуна кабылган жаш бессарабиялыкты ойногом. Бул роль ички жетилгендикти талап кылган. Тасма бааланбай калганына бир аз кейийм. Кээде артист жанын салып иштеген тасмалар байкалбай калат.
– Молдовалык тасмалардан кийин "Мосфильмде" тартыла баштадыңыз. Чоң атак-даңктын жакындап келе жатканын сездиңизби?
– Жок. Мен эч качан карьералык пландарды түзгөн эмесмин. Мага жумуштун өзү кызык болчу. Ар бир жаңы роль мен үчүн адам жана өзүм жөнүндө жаңы нерсени билүүгө мүмкүнчүлүк берчү.
– Чыныгы популярдуулук “В зоне особого внимания” тасмасынан кийин келди окшойт. Эч убакта аскер болбогон сиз капысынан эле Советтер Союзунун бардык десантчыларынын сүйүүсүнө ээ болдуңуз. Бул күтүүсүз болдубу?
– Толугу менен. Тасма жарыкка чыккандан кийин өлкөнүн чар тарабынан аскер кызматкерлеринен кат ала баштадым. Десантчылар менен жолугушууларга чакыра башташты. Көбү мени ВДВда кызмат өтөгөн деп ишенип алышкан. Адамдар сенин каарманыңа ишенгени – бул актер үчүн өтө жогорку баа.
– А андан кийин жашооңузду түбөлүккө өзгөрткөн Будулай пайда болду...
– Ооба. «Цыган» тасмасынан кийин жашоо «ага чейинки» жана «андан кийинки» болуп экиге бөлүндү.
– Будулайдын ролу Николай Сличенкого же Армен Джигарханянга тийиши керек эле деген чынбы?
– Чынында эле мындай сөздөр болгон. Бирок тагдыр башкача чечти. Мында Клара Лучко чоң роль ойногон. Так ушул киши мени эстеп, режиссёрго менин талапкерлигимди сунуштаган.
– Ролго бекитилгениңизди билгенде кандай сезимде болдуңуз?
– Баарынан мурда жоопкерчилик. Бул каарман чыныгы болушу керектигин түшүндүм. Аны миллиондогон көрүүчүлөр талкууламак.
– Сиз көп кыйынчылыктарды жеңүүгө туура келди. Ошол кезде орус тилин эркин сүйлөй алчу эмессиз.
– Бул чын. Менин акцентим күчтүү болчу. Күн сайын сүйлөө техникасы боюнча мугалимдер менен машыгууга туура келген. Кээде бир нече саат бою тынбай машыкчумун. Съёмка тобун ыңгайсыз абалга калтырууга укугум жоктугун түшүнгөм.
– Будулайдын сакалы жасалма болгон деп айтышат.
– Ооба, бул чын. Ар бир съемканын алдында узакка грим жасашчу. Сакалым образ талап кылгандай өспөй койду. Ошондуктан жасалма сакал чаптоого туура келген.
– Будулай сизге канчалык окшош?
– Сырткы көрүнүшү боюнча канчалык экенин билбейм. Ал эми ички дүйнөсү жагынан көп нерсеси мага жакын болчу. Кандай жагдай болбосун кадыр-баркын сактаган адамдар жактырам. Будулай дал ушундай адам.
– Сценарийдин алгачкы вариантында сиздин каарманыңыз каза болгон экен. А сиз мындай финалга каршы чыгыптырсыз, эмнеге?
– Мага бул окуя башкача бүтүшү керектей сезилди. Будулай менен Клавдия башынан өткөргөн кыйынчылыктардан кийин көрүүчүлөр алардын бактылуу болушун күтүшөт. Кээде искусство адамга жарык калтырышы керек.
– Сиз абдан туура ойлогонсуз. Көрүүчүлөр чындыгында эле телеканалды каттар менен көмүп салышкан.
– Бул таң калыштуу болду. Адамдар баштык-баштык кат жазышкан. Алар окуянын уландысын талап кылышты. Ошондо мен биринчи жолу бул каарман миллиондогон адамдардын жашоосуна канчалык терең кирип кеткенин түшүндүм.
– «Будулайдын кайтып келиши» тасмасын тарта баштаганда эмнени сездиңиз?
– Чоң жоопкерчиликти. Адамдар жөн гана фильмдин каарманы менен жолугууну эмес, жакын адамынын кайтып келишин күтүшкөн.
– Сизди дайыма Будулай деп аташканда тажаган учуруңуз болду беле?
– Жок. Мен муну көрүүчүлөрдүн сүйүүсүнүн белгиси катары кабыл алдым. Артист үчүн андан чоң сыйлык жок.
– 1990-жылдары тагдыр сизге оор сыноо даярдады. Дарт көзүңүздүн көрүүсүн начарлата баштады.
– Ооба. Диабет өтө митаам экен. Дээрлик сокур болуп калган учурум болду. Он айга жакын тегерегимди көрө албай калдым.
– Ошол учурда сынбоого эмне жардам берди?
– Жакын адамдарымдын колдоосу. Анан ишеним. Адам дарт менен жалгыз калганда, жашоого башкача карай баштайт.
– Жаныңызда дайыма жубайыңыз Ефросинья Алексеевна болгон турбайбы...
– Ал мени күн сайын куткарды. Операцияларга коштоп барып, китептерди жана каттарды окуп берип, үмүтүмдү үзүп баратканымда колдоп турду. Ал болбогондо мага бул жолду басып өтүү алда канча оор болмок.
– Өмүр бою чогуу болоор адамды жолуктуруу канчалык мааниге ээ?
– Бул чоң бакыт. Чыныгы сүйүү майрамдар жана ийгиликтер менен эмес, сыноолор менен текшерилет. Так ушул оор мезгилдерде ким чын эле жаныңда экени билинет.
– Сиздин кыялыңыз сценарийин өзүңүз жазган "Скиталец" тасмасы болгон. Эмне үчүн бул долбоор ишке ашкан жок?
– Каражат жетишпеди. Биздин өлкө үчүн бул абдан чоң акча болчу. Албетте, ал тасманы тарткым келген. Бирок жашоодо баары эле кыялдагыдай боло бербейт.
– Өкүнүчүңүз барбы?
– Жок. Мен тагдырга баары үчүн ыраазымын. Театр, кино, көрүүчүлөр, адамдардын сүйүүсү үчүн, анткени ар бир актёрго эле мындай жашоо буйруй бербейт.
– Акыркы суроо. Өткөн жылдарыңыздын эң баалуу жыйынтыгы эмне болду?
– Көрүүчүлөрдүн сүйүүсү. Ал сатып алынбайт жана буйрук менен жасалбайт. Ага бир гана татыктуулук менен жетише аласың. Эгерде ондогон жылдардан кийин адамдар сенин ролдоруңду эстеп, жакшы сөз менен эскерип турушса – демек, жашоо текке кеткен жок.
– Михаил Ермолаевич, ачык жана чынчыл маегиңиз үчүн рахмат. Сизге бекем ден соолук, жан дүйнө тынчтыгын жана дагы көп жылдар бою чыгармачылык шыктануу каалайм.
– Рахмат, Ассоль. Баарлашуу үчүн рахмат. Өзүңүздү сактаңыз жана жакшылык жасоону уланта бериңиз.
Михаил Волонтир бул дүйнөнү таштап кетти.
Бирок анын элеси ал тартылган тасмаларда, каармандарында жана миллиондогон көрүүчүлөрдүн жүрөгүндө жашап келет.
Бир нече муун үчүн Будулай жөн гана атактуу тасманын каарманы болгон эмес. Ал эрктүүлүктүн, ар-намыстын, туруктуулуктун жана чыныгы сүйүүнүн символуна айланган. Михаил Волонтир жөнөкөй эмес, бирок жаркын жашоону жашады, өзүнөн кийин бай чыгармачылык мурасын жана көрүүчүлөдүн чыныгы сүйүүсүн калтырды. Анын ролдору эбак эле советтик жана молдавалык кинематографиянын алтын фондуна кирген.
Улуу актерлор кетишет, бирок алардын жарыгы калат.
СССРдин Эл артисти Михаил Ермолаевич Волонтирдин жаткан жери жайлуу болсун. Анын ысымы кино тарыхында жана көрүүчүлөрдүн эсинде калат.