Эл аралык авторитет өлкөнүн ичинде башталат
Ошол эле убакта ичтен бекемделген дипломатия мамлекеттин ички абалына таянат. Экономикалык туруктуулук, коомдук ынтымак, коопсуздук, жарандардын ишеними жана натыйжалуу институттар чыныгы эл аралык салмакты жаратат.
Бул нерселер болбосо, тышкы саясаттагы билдирүүлөр куру сөзгө гана айланат.
Өнүккөн экономика дипломатияга ресурстарды берет, соода потенциалы таасир этүүчү курал болуп калат, технологиялык деңгээл өлкөнүн эл аралык эмгекти бөлүштүрүүдөгү ордун аныктайт.
Ал эми ички кризистер тышкы саясаттагы маневр жасоо мейкиндигин кескин кыскартат.
Элдин колдоосу жетекчилердин сүйлөшүүлөрдөгү позициясын бекемдейт, ал эми ички чыр-чатактар мамлекетти тышкы басымга алсыз кылат.
Эл аралык авторитет өлкөнүн ичинен башталат.
Тарыхчы жана чоң саясатта иштеген адам катары өтмүштү изилдөө менен тарыхтын бир бөлүгүнө айланчу чечимдерди кабыл алуунун ортосундагы айырманы жакшы билем.
Тарыхты изилдөө – бул булактар менен иштөөнү, объективдүүлүктү, сабырдуулукту жана окуяларды убакыт аралыгынан көрө билүү жөндөмүн талап кылган кылдат эмгек. Окумуштуунун катасын кесиптештери илимий талкуунун жүрүшүндө оңдой алышат. Өтмүш бар, изилдөөчү фактыларды узакка салыштырууга мүмкүнчүлүк бар.
Саясат таптакыр башка.
Чечимдерди убакыттын жетишсиздиги, кызыкчылыктардын кысымы, кризистер, эмоциялар жана белгисиздик шарттарында кабыл алууга туура келет. Саясатчынын катасынын баасы өтө жогору болушу мүмкүн, анткени анын чечимдери адамдардын жашоосуна түздөн-түз таасирин тийгизет.
Саясатчы толкун каптаган океанда сүзүп жүргөндөй иштейт, ошондуктан ага тарыхты билүү өзгөчө зарыл.
Тарыхты "падыша илими" деп бекеринен аташпаган. Аны башкаруучулар, такты мураскорлору, мамлекеттик ишмерлер жана аскер башчылары окушкан. Юлий Цезарь, Наполеон жана башка көптөгөн тарыхый инсандар өткөн тажрыйбанын маанисин жакшы түшүнүшкөн. Тарыхта "эгерде" деген нерсе болбойт, ал эми кээ бир саясий чечимдердин кесепеттерин жөн эле жокко чыгарып, кайрадан баштоого болбойт.
Кыргызстан 2005-, 2010- жана 2020-жылдары массалык элдик толкундоолордун натыйжасында бир нече жолу бийлик алмашууга дуушар болгон.
Негизги сабак – мыйзам үстөмдүгүнүн, мамлекеттик институттардын реалдуу иштешинин, коррупцияга каршы күрөшүүнүн жана жарандардын укуктарын сыйлоонун зарылдыгы.
Мыйзам баарына бирдей болушу керек.
Өлкөгө таза шайлоолор, реалдуу парламенттик көзөмөл, иштеп турган саясий институттар жана адам билим, жөндөм жана эмгектин натыйжалары менен алга жылган меритократия принциби зарыл.
Кедейчиликти жана аймактык теңсиздикти кыскартуу, соттордо, укук коргоо органдарында коррупцияга каршы күрөшүү, ишкердикти колдоо, жаштар үчүн жумуш орундарын түзүү, сапаттуу билимге жана медициналык тейлөөгө бирдей жеткиликтүүлүк да андан кем эмес маанилүү.
Сөз эркиндиги, ЖМКлардын жоопкерчилиги, саясий сабаттуулук, улуттар аралык ынтымак жана карама-каршылыктарды зомбулуксуз чечүү жөндөмү да керек.
Бул туруктуу мамлекеттин пайдубалы.
Кыргызстан үчүн бүгүнкү күндө байыркы тарыхы менен гана сыймыктануу жетишсиз. Жаңы муун өз жетишкендиктери менен уланта алганда гана, тарыхый мурас чыныгы күчкө айланат.
Бизде миң жылдык мамлекеттик салт, «Манас», Айтматов, эркиндик маданияты, элдин тарыхый бурулуштарда жашоого жана өзүн сактап калуу жөндөмү бар.
Бирок XXI кылым бизге жаңы сынак коёт.
Бүгүнкү күндө суверенитет чек аралар жана мамлекеттик символдор менен гана өлчөнбөйт. Ал билимдин сапаты, ойдун көз карандысыздыгы, технологиялар, институттардын натыйжалуулугу, экономикалык өз алдынчалык жана элдин интеллектуалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен өлчөнөт.
Ошондуктан мен үчүн башкы суроо биздин тарых канчалык байыркы экендигинде гана эмес.
Андан да маанилүүсү – Кыргызстан бүгүн кандай тарых жазып жатат жана жүз жылдан кийин биздин муун жөнүндө эмне дешет.