КМШ 35 жашында: эски байланыштарды сактоодон каттамдар, технологиялар жана биргелешкен өндүрүштөр үчүн күрөшкө карай
Издөө системалары үчүн барактын сүрөттөлүшү: Түркмөнстандагы КМШ саммити уюм түзүлгөндөн 35 жыл өткөндөн кийин Жамааттын күн тартибинин өзгөргөндүгүн көрсөттү. Өлкөлөр биргелешкен өндүрүштөр, транспорт коридорлору, санариптештирүү, энергетика, киберкоопсуздук жана мурдагы СССРдин чегинен тышкаркы форматты кеңейтүү жөнүндө сүйлөшүп башташты.
Түркмөнстандын Аваза шаарындагы КМШ саммити Жамаатка 35 жыл толгондугуна байланыштуу символикалуу болду. Уюмдун түзүлүшү такыр башка реалдуулукту камтыйт – СССР кулагандан кийин мурдагы союздук республикалардын ортосунда жок дегенде экономикалык, транспорттук, адамдык жана маданий байланыштарды сактап калуу негизги маселеге айланган.
2026-жылы башка өңүткө өттү. Бүгүн алдыңкы планда такыр башка суроо: бүгүнкү күндө КМШ өлкөлөргө эмнеге керек жана кийинки он жылда ал аларга эмне бере алат?
Авазадагы лидерлердин сүйлөгөн сөздөрүнө караганда, жооп акырындык менен калыптанууда. Кеп мындан ары жалпы системадан калган нерселерди сактап калуу эмес, тескерисинче, жаңы өндүрүштүк чынжырларды куруу, транспорт коридорлорун бириктирүү, сооданы жөнөкөйлөтүү, санариптик эрежелер боюнча макулдашуу жана бир өлкөгө иштөө кыйыныраак же кымбатыраак болгон жерлерде биргелешип аракеттенүү жөнүндө болуп жатат.
Түркмөнстандын төрагалыгы астында өткөн саммитке Азербайжан, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан, Россия, Тажикстан жана Өзбекстандын лидерлери, Армениянын премьер-министри жана КМШ жетекчилиги чогулду. Ирандын президенти Масуд Пезешкиан кеңейтилген форматта биринчи жолу катышты. 2027-жылы уюмга төрагалык Өзбекстанга өтөт.
КМШ он жылдан кийин кандай болушу керектигин түшүнүүгө аракет кылууда
Казакстан эң маанилүү суроолордун бирин койду: Шериктештиктин көптөгөн программалары жана тармактык документтери бар, бирок ага келечек жөнүндө бирдиктүү көз караш жетишпейт.
Касым-Жомарт Токаев КМШны 2035-жылга чейин өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгууну жана экономиканы, энергетиканы, инфраструктураны, технологияларды жана адам капиталын бириктирүүнү сунуштады. Бул маанилүү учур. Чынында, бул көптөгөн жекече келишимдерден кийинки он жылдыктын горизонтунда өлкөлөрдү бириктире турган долбоорлорду түшүнүүгө өтүүнү сунуштайт.
35 жылдын ичинде КМШ нормативдик документтердин чоң массивин топтоду. Бирок келишимдердин санынын өзү интеграциянын тереңдиги жөнүндө көп нерсени айтпайт. Бир өлкөнүн ишканасы башка өлкөгө тоскоолдуксуз продукция сата алабы, сертификаттар таанылабы, жүктөр чек арада канча убакыт турат, мамлекеттик сатып алуулар жеткиликтүүбү жана бир буюмду бир нече мамлекеттин ишканаларынын күчү менен чогултууга болобу – ушулар алда канча маанилүү.
Ошондуктан быйылкы саммиттин экономикалык бөлүгү жалпы өтмүш жөнүндөгү салттуу сүйлөшүүлөргө караганда алда канча пайдалуу көрүндү.
Соода-сатык аздык кылат – өлкөлөр биргелешип өндүрүүнү каалашат
Дээрлик бардык экономикалык билдирүүлөрдө бир ой кайталанды: жөн гана товар айлануусунун өсүшү жетишсиз.
Казакстан 2027–2030-жылдарга КМШ жогорку кошумча нарктуу продукцияга басым жасаган ири индустриалдык-технологиялык долбоорлордун портфелин түзүүнү сунуштайт. Республиканын өзүндө мындай кооперация боюнча чоң тажрыйба топтолгон: Россия менен болгон портфели 61 миллиард долларлык 178 долбоорду жана демилгени камтыйт, анын ичинен 124ү ишке ашырылган, Өзбекстан менен болжол менен 2 миллиард долларга 80 долбоор боюнча иш жүрүп жатат.
Өзбекстан да ушундай багытта баратат, бирок милдетти дагы да так формулировкалайт: өлкөлөр акырындык менен бири-бирине даяр товарларды сатуу моделинен баш тартып, биргелешкен кошумча нарк чынжырларын курууга тийиш.
Буга жетишүү үчүн Ташкент эркин соода зонасынын ичиндеги техникалык тоскоолдуктарды жоюуну, бири-биринин сертификаттарын кеңири таанууну, мамлекеттик сатып алууларга жеткиликтүүлүктү ачууну жана атайын экономикалык зоналар үчүн түшүнүктүү шарттарды түзүүнү сунуштайт.
Мына ушунда КМШнын экономикалык түшүнүгүндөгү негизги өзгөрүүлөрдүн бири жатат.
Товар айлануу сырьёнун баасынын өсүшүнөн же импорттун көбөйүшүнөн улам өсө алат. Биргелешкен өндүрүш экономикаларды алда канча терең байланыштырат. Бир катышуучу сырьё, экинчиси тетиктерди, үчүнчүсү технологияны, төртүнчүсү рынокту же логистиканы берет. Анда өлкөлөр арасында жөн гана соода статистикасы эмес, иштеп жаткан чынжырды сактап калууга жалпы экономикалык кызыкчылык пайда болот.
Бирок адегенде соода кылууга тоскоолдук жараткан нерселерди жоюш керек
Көйгөй өлкөлөр бири-бирине тоскоолдуктарды өздөрү эле жаратып жатканында жатат.
Саммитте Россия соода тоскоолдуктары маселесин кайрадан көтөрдү. 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча КМШ өнөктөштөрү менен орус товар жүгүртүүсү 110 миллиард доллардан ашты, бирок Москва өз ара соодадагы чектөөлөрдү кыскартса, потенциал бир топ жогору болот деп эсептейт.
Өзбекстан техникалык тоскоолдуктар, сертификаттарды таануу жана сатып алууларга жеткиликтүүлүк жөнүндө айтууда.
Казакстан жасалма чектөөлөр, кызмат көрсөтүүлөр рыногун жана өз ара инвестицияларды кеңейтүү зарылчылыгы тууралуу билдирди.
Бул абдан мүнөздүү кырдаалды жаратат: өлкөлөргө экономикалык натыйжа алуу үчүн ондогон жаңы интеграциялык механизмдерди ойлоп табуунун кажети жок. Кээ бир учурда колдо бар нерсени туура иштетүү жетиштүү.
Бул азык-түлүккө да тиешелүү. Өзбекстан эгерде кайсы бир мамлекет азык-түлүк же жер семирткичтердин экспортун чектөөнү көздөп жатса, өнөктөштөргө алдын ала билдирүүнү сунуштады. Коңшу өлкөлөр үчүн мындай маалымат жаңы келишимден кем эмес мааниге ээ: жеткирүүнү күтүүсүздөн токтотуу башка өлкөдөгү бааларга жана таңкыстыкка тез таасир этиши мүмкүн.
Жолдор декларациялардан маанилүү болууда
Саммиттин экинчи чоң бөлүгү - транспорт.
Бул жерде сөз жөн гана жаңы жолдорду куруу жөнүндө болуп жаткан жок. Евразия бара-бара өз алдынча эмес, бирдиктүү система катары иштеши керек болгон маршруттар тармагы менен капталууда.
Казакстан Түндүк - Түштүк, Батыш Кытай - Батыш Европа жана Транскаспий маршруттарын бөлүп көрсөтөт. Август айында республика узундугу 1,5 миң километрден ашкан Арал-Каспий магистралын курууну баштады. Казак тараптын эсептөөлөрү боюнча, жаңы участокто Кытайдан Европага чейинки автомобиль жолу болжол менен миң чакырымга кыскарып, жүктөрдү жеткирүү убактысын азайтышы керек.
Бирок заманбап транспорттук коридор - бул асфальт жана темир жол рельстери гана эмес.
Жүк эки миң чакырымды тез басып өтүп, андан кийин документтерди толтурууга бир сутка жоготушу мүмкүн. Ошондуктан электрондук уруксаттар, санариптик коштомо баракчалар, бирдиктүү маалыматтык системалар жана чек арадагы макулдашылган аракеттер камтылган "жумшак инфраструктура" деген жаңы термин пайда болууда.
Казакстан Кыргызстан жана Өзбекстан менен электрондук уруксат документтерин алмашып жатат жана мындай механизмдерди КМШ аймагына жайылтууну сунуштоодо. Өзбекстан, өз кезегинде, интеграцияланган логистикалык борборлорду түптөөнү, ташуу эрежелерин унификациялоону жана жалпы транспорттук маалыматтык системаны түзүүнү сунуштап жатат.
2029-жылды КМШда транспорттук байланыш жылы деп жарыялоо чечими бекеринен эмес.
Кыргызстан үчүн бул тема өзгөчө аялуу. Деңизге чыга албаган өлкө болгондуктан, кыргыз экспортунун наркы көбүнчө жүктүн коңшу өлкөлөрдүн аймагынан канчалык тез өткөндүгүнө жана ар бир чек арада документтерди толтурууга канча убакыт кеткендигине жараша болот.
Кыргызстан өз кызыкчылыгына ылайык келген багыттарды тандайт
Садыр Жапаров саммитте соода, инвестиция, өндүрүштүк кооперация, энергетика, агроөнөр жай комплекси, транспорт, логистика, санариптик экономика жана инновациялар сыяктуу кеңири багыттарды белгиледи.
Бирок Кыргызстандын эки сунушу кадимки экономикалык күн тартибинин алкагынан чыгат.
Биринчиси тоолорго байланыштуу. Кыргызстан өнөктөштөрдү 2027-жылдын октябрь айында боло турган «Бишкек+25» экинчи Глобалдык тоо саммитине чакырды. Экинчиси 2028-жылы Чыңгыз Айтматовдун 100 жылдыгына байланыштуу: Бишкек юбилейлик иш-чараларды КМШнын колдоосу астында өткөрүүнү сунуштайт.
Башкача айтканда, Кыргызстан Жамааттын ичинде чоң сооданын катышуучусу катары гана иштебестен, өзүн тааныта турган темаларды - тоо күн тартибин, маданият, социалдык саясат жана Айтматовдун мурасын алга жылдырууга аракет кылууда.
Каржы тутуму да акырындык менен өзгөрүүдө
Соңку жылдардагы дагы бир көрсөткүч – өз ара эсептешүүлөрдүн улуттук валюталарга өтүшү.
Владимир Путиндин Авазда айткан маалыматтарына караганда, КМШ өлкөлөрүнүн ортосундагы өз ара эсептешүүлөрдө алардын үлүшү 90%дан ашты.
Бул көрсөткүч бирдиктүү каржы тутумунун пайда болгонун билдирбейт. Өлкөлөрдүн ар кандай валюталары, банктары, акча-кредит саясаты жана эрежелери бар.
Бирок ал башка нерсени көрсөтүп турат: КМШнын ичиндеги экономикалык байланыштар ар бир операцияны үчүнчү валюта аркылуу жүргүзүү зарылчылыгынан азыраак көз каранды.
Кийинки суроо алда канча татаал – бизнес мындай эсептешүүлөрдү канчалык тез, арзан жана ыңгайлуу жүргүзө алат. Улуттук валюталардын жогорку үлүшү компаниялар үчүн чыныгы артыкчылыкка айланабы же жокпу – так ушул төлөм инфраструктурасына, банктардын өз ара аракеттенүүсүнө жана каржылоонун жеткиликтүүлүгүнө жараша белгилүү болот.
Киберкылмыштуулук жалпы экономикалык көйгөйгө айланды
35 жыл мурда мындай масштабда элестетүү мүмкүн болбогон багыт күн тартибине чыкты.
Өзбекстан чек ара аркылуу жасалган киберкылмыштар жана алдамчылык схемаларына тез арада жооп кайтаруу үчүн КМШнын биргелешкен байланыш борборун түзүүнү сунуштады.
Мындагы логика түшүнүктүү: кылмышкер, банк, телефон номери, төлөм системасы жана жабырлануучу ар кайсы мамлекеттерде жайгашышы мүмкүн. Улуттук полиция үчүн мындай схемалар менен өз чек араларынын ичинде гана күрөшүү барган сайын кыйындап баратат.
Ошондуктан сооданы жана транспортту жеңилдетүүгө тийиш болгон санариптештирүү бир эле учурда өлкөлөрдү жаңы коопсуздук механизмдерин түзүүгө мажбурлоодо.
Иран КМШнын кеңири сүйлөшүүсүнө алгачкы жолу катышты
Масуд Пезешкиандын катышуусу өзгөчө көңүл бурууга татыктуу.
Ирандын президенти КМШ саммитинин кеңейтилген жыйынына биринчи жолу атайын конок катары катышып, Тегерандын катышуусу менен "КМШ+1" механизмин өнүктүрүүнү сунуштады.
Мүмкүн болгон багыттардын арасынан ал транзит, энергетика, соода, инвестиция, кен байлыктарды казып алуу, технология жана туризмди белгиледи.
Ал эми Ирандын маанисин география аркылуу оңой эле түшүндүрүүгө болот.
Борбор Азия өлкөлөрү жана КМШ мейкиндигинин бир бөлүгү үчүн Иран – бул Перс жана Оман булуңдарынын портторуна чыгуудагы варианттардын бири. Ошондуктан Тегеран менен диалог "Түндүк – Түштүк" коридору жана кеңири евразиялык транспорттук системасы менен табигый түрдө байланышат.
Ошол эле учурда Ирандын саммитке катышуусу анын КМШга кошулушун билдирбейт. Тескерисинче, уюмдун салттуу постсоветтик мейкиндиктен тышкары мамлекеттер менен кызматташуу үчүн өз аянтчасын колдонуу жолдорун издеп жатканын көрсөтөт.
1991-жылдагы КМШдан эмне калды?
Биринчи кезекте, адамдык жана экономикалык байланыштар калды.
Бирок юбилейлик саммит көрсөткөндөй, уюмдун мындан аркы 35 жылдык ишмердүүлүгүн түшүндүрүүгө тарыхый эс-тутум жетишсиз.
Ошондуктан күн тартиби алда канча реалдуу болуп баратат.
Сертификатты чек аранын аркы тарабында кантип таануу керек? Вагонду же жүк ташуучу унааны кантип тезирээк өткөрүү керек? Транспорттук коридорлорду кантип бириктирүү керек? Биргелешкен заводду кайда куруу керек? Электр энергиясынын жетишсиздигин кантип алдын ала болжолдоо керек? Азык-түлүк экспортуна тыюу салынгандыгы тууралуу өнөктөштөрдү кантип алдын ала эскертүү керек? Бир эле учурда бир нече өлкөдө иштеген алдамчыны кантип токтотуу керек?
Мына ушундай суроолор КМШга практикалык маани бере алат.
Азыркы моделдин негизги өзгөчөлүгү - уюмду бирдиктүү улуттук борборго айландыруу жөнүндө сөз болбогондугу. Өлкөлөр кызматташтык аларга конкреттүү пайда алып келген тармактарды бириктирүүгө, өз экономикалык жана саясий системаларын сактап калууга аракет кылышууда.
Авазага байланыштуу бардык чечимдердин чыныгы сыноосу дал ушул жерде өтөт.
Эгерде 2035-жылга чейинки стратегия боюнча сунуштардан кийин биргелешкен заводдор пайда болсо, эгерде электрондук документтер чындап эле чек араларды тездетип, транспорттук коридорлор бириктирилген тармак катары иштей баштаса, ал эми техникалык тоскоолдуктар бизнести токтотпосо, анда 35 жылдык маараке КМШ үчүн жөн гана юбилей болбойт.
Бул уюмдун өзүнүн ишмердүүлүгүн өткөн менен эмес, келечекте эмне кыла алаары менен түшүндүрө баштаган учуру болушу мүмкүн.