Казакстан менен Кыргызстандагы укуктук реформаларды жана жаңы мыйзамдарды салыштырма-укуктук талдоо

Заманбап глобалдашуу шартында Борбор Азия мамлекеттери укуктук мамлекеттин принциптерин бекемдөөгө, мыйзамдын үстөмдүгүн камсыз кылууга жана жарандардын укуктарын коргоо механизмдерин өркүндөтүүгө багытталган масштабдуу реформаларды жүргүзүп жатышат. Бул контекстте Казакстан Республикасы жана Кыргыз Республикасы өзгөчө көңүл бурууга татыктуу, анткени эки өлкө тең тарыхый, маданий жана укуктук өнүгүү жагынан тыгыз байланышта жана алардын укуктук системалары бир катар жалпы белгилерге ээ. Бирок акыркы жылдары жүргүзүлүп жаткан реформалар алардын укуктук өнүгүүсүндө белгилүү айырмачылыктардын пайда болушуна да алып келди.

Казакстан Республикасында акыркы жылдары укуктук системаны модернизациялоого багытталган реформалар ырааттуу ишке ашырылууда. Жарандардын укуктарын коргоо механизмдерин чыңдоого, сот бийлигинин көз карандысыздыгын жогорулатууга жана мамлекеттик башкарууну санариптештирүүгө өзгөчө көңүл бурулуп жатат. 2021-жылы кабыл алынган Административдик процедуралык-процессуалдык кодекс мамлекеттик органдар менен жарандардын ортосундагы талаш-тартыштарды кароону жаңы деңгээлге алып чыгууга мүмкүндүк берди. Бул кодекс административдик юстиция институтун киргизип, жарандардын мамлекет менен өз ара аракеттенүүсүндө теңдик жана адилеттүүлүк принциптерин күчөттү. Мындан тышкары, "угулуу укугу" жана "ишеним презумпциясы" сыяктуу заманбап укуктук принциптерди киргизүү мамлекеттик башкаруунун ачыктыгын жогорулатууга өбөлгө түздү.

 Кыргыз Республикасында дагы акыркы жылдары масштабдуу конституциялык жана укуктук реформалар ишке ашырылды. 2021-жылы кабыл алынган жаңы Конституция өлкөнүн саясий-укуктук системасына олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизди. Президенттик бийликтин күчөшү, аткаруу бийлигинин ролунун жогорулашы жана мамлекеттик башкаруу системасын реорганизациялоо укуктук системанын өнүгүшүнүн жаңы этапка өтүүсүн негиздеди. Мындан тышкары, сот системасын реформалоо, укук коргоо органдарынын ишин өркүндөтүү жана коррупцияга каршы күрөшүү негизги приоритеттердин бири болуп саналат. Бул реформалар укуктук системаны турукташтырууга жана мамлекеттик институттардын натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган.

 Казакстан менен Кыргызстандын укуктук системаларын салыштырмалуу талдоодо, эки өлкө тең романо-герман укуктук үй-бүлөсүнүн алкагында өнүгүп жатканын белгилесе болот. Бул система мыйзамдардын кодификацияланышы, укуктук нормалардын жазуу жүзүндө бекитилиши жана укук колдонуу практикасынын нормативдик мүнөзү менен мүнөздөлөт. Бирок Казакстанда укуктук реформалар көбүнчө институционалдык көз карандысыздыкты чыңдоого жана адам укуктарын коргоо системасын өркүндөтүүгө багытталса, Кыргызстанда саясий-укуктук трансформация жана мамлекеттик башкаруу моделин өзгөртүү процесси басымдуулук кылат.

 Казакстанда жаңы мыйзамдардын алкагында адам укуктарын коргоо механизмдери кыйла күчөтүлдү. Адам укуктары боюнча ыйгарым укуктуу өкүлдүн укуктук статусу кеңейтилип, анын ишмердүүлүгү эл аралык стандарттарга ылайык келтирилди. Мындан тышкары, санариптик укук чөйрөсүндөгү ченемдер активдүү өнүгүп, жеке маалыматтарды коргоо жана электрондук мамлекеттик кызматтарды өнүктүрүү маселелери жөнгө салынууда. Бул мамлекеттик кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатууга жана жарандардын укуктарын натыйжалуу коргоого негиз болот.

Кыргызстанда санариптештирүү багыты да активдүү өнүгүп жатат. Электрондук өкмөттүн системасын өркүндөтүү, мамлекеттик кызматтарды автоматташтыруу жана ачыктыкты жогорулатуу үчүн укуктук база түзүлүүдө. Ошол эле учурда коррупцияга каршы күрөшүү боюнча чаралар, мамлекеттик органдардын отчеттуулугун жана жоопкерчилигин жогорулатууга багытталган реформалар күчөтүлүүдө.

Бул реформаларды салыштырып көрсөк, Казакстандын укуктук системасы институционалдык туруктуулукка жана укуктук процедураларды өркүндөтүүгө багытталган, ал эми Кыргызстандын укуктук өнүгүүсү саясий-укуктук трансформация этабынан өтүп жатат. Бул айырмачылыктар ар бир мамлекеттин ички саясий жана тарыхый өзгөчөлүктөрү менен тыгыз байланыштуу.

Казакстан Республикасы менен Кыргыз Республикасынын ортосундагы укуктук кызматташтык аймактык туруктуулукту жана интеграциялык процесстерди камсыз кылууда маанилүү роль ойнойт. Укуктук тажрыйба алмашуу, илимий изилдөөлөрдү жүргүзүү жана мыйзамдарды шайкеш келтирүү эки өлкөнүн укуктук системаларынын жакындашуусуна өбөлгө түзөт. Бул багытта аль-Фараби атындагы Казак улуттук университетинин юридика факультетинин илимий-изилдөө ишмердүүлүгү өзгөчө мааниге ээ.

Жыйынтыктап айтканда, Казакстан менен Кыргызстандагы укуктук реформалар ар кандай багыттар боюнча өнүгүп жатканына карабастан, алардын түпкү максаты бир – мыйзам үстөмдүгүн камсыз кылуу, жарандардын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо жана мамлекеттик башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү. Бул процесстер келечекте аймактык укуктук интеграцияны бекемдөөгө жана эки мамлекеттин ортосундагы кызматташтыкты жаңы деңгээлге чыгарууга шарт түзөт.

Есекеева Айнаш Акимсаловна

Аль-Фараби атындагы Казак улуттук университетинин юридика факультетинин бажы, финансы жана экологиялык укук кафедрасынын улук окутуучусу.

Рашева Гульнур Койшыновна

Аль-Фараби атындагы Казак улуттук университетинин юридика факультетинин бажы, финансы жана экологиялык укук кафедрасынын доценттин милдетин аткаруучусу, философия доктору (PhD).