Борбор Азия – дүйнө кайрадан таанып баштаган чөлкөм

Борбор Азия бүгүнкү күндө жакынкы коңшуларынын гана эмес, чөлкөмдөн алыс жайгашкан мамлекеттердин да чыныгы кызыгуусун жаратууда. Ошол эле учурда, аны Борбор же Орто Азия деп атоо – кайсынысы туура деген талаш-тартыштар да ушул күнгө чейин уланууда. Чындыгында, ар кандай аныктамалар ар кайсы тарыхый мезгилдерде пайда болуп, ар башка географиялык, экономикалык жана саясий мамилелерди чагылдырган.

«Борбор Азия» деген түшүнүктү биз ойлоп тапкан эмеспиз. Аны биринчи жолу 1843-жылы немис окумуштуусу Александр фон Гумбольдт сунуштаган. Анда Азиянын жана Евразиянын борбордук бөлүгүнүн ички чөлкөмү тууралуу айтылган. 

Бүгүнкү күндө Борбор Азиянын географиялык чек араларынын бир нече аныктамалары бар. Тар, саясий мааниде алганда, бул Борбор Азиянын беш өлкөсү. Геосаясий көз караштан караганда, чөлкөм Европа менен Азиянын кесилишинде, Россия, Кытай, Индия, Иран жана Пакистан сыяктуу ири державалардын ортосунда жайгашкан. Чындыгында, биз Евразиянын ар кайсы бөлүктөрүн байланыштырган негизги транспорттук түйүн болуп саналабыз.

«Орто Азия» термини көбүнчө советтик мезгилге байланыштуу. СССРде аймактык бөлүнүүнүн бир нече варианттары болгон. Алардын бири аскердик округдар эле. Учурдагы Борбор Азиянын аймагында Түркстан жана Орто Азия аскердик округдары иштеген.

Экономикалык классификация да бар болчу. Казакстан өзүнчө экономикалык районду түзсө, башка төрт союздук республика Борбор Азия экономикалык районуна кирген. Ошондуктан "Казакстан жана Орто Азия" деген сөз калыптанган.

Ошентип, совет мезгилинде да бир эле аймакка аскердик башкаруу, экономика жана саясий түзүлүш жагынан ар кандай мамилелер колдонулган.

Борбор Азиянын кеңири аныктамасы эл аралык деңгээлде да сунушталган. Жаңылышпасам, 1980-жылдары кабыл алынган ЮНЕСКОнун классификациясы боюнча, чөлкөм беш республикадан алда канча кеңири каралган. Ага Түштүк Сибирь, Тибет, Монголия, Синьцзян, Ирандын айрым райондору, Афганистан, Пакистан жана Индиянын аймактары кирген.

Бул Борбор Азияны аныктоодо бирдиктүү мамиле дагы деле жок экенин көрсөтүп турат. Географиялык, тарыхый же геосаясий жактан анын чек аралары ар кандай көрүнүшү мүмкүн.

Бирок биз үчүн башка нерсе маанилүү. Бул аймакты ким кандай атаса дагы, биз ким болсок ошол бойдон калабыз. Кыргыз кыргыз бойдон, казак казак бойдон, өзбек өзбек бойдон, түркмөн түркмөн бойдон калышат. Биздин мамлекеттердин аймагында көбү үчүнчү, төртүнчү же бешинчи муун болгон көптөгөн улуттун өкүлдөрү жашайт.

Аймактардын аталыштары көбүнчө аны кайсы жактан карап жатышканына жараша болот. Иран географиялык жактан Батыш Азияга киргенине карабай Жакынкы Чыгышка таандык. Россиянын алыскы Чыгышы Россиянын Европа бөлүгү үчүн "алыс" болуп саналат. Ошондуктан мындай терминдер көбүнчө шарттуу түрдө гана.

Европа менен Азиянын ортосундагы чөлкөм

Борбор Азия географиялык абалы менен гана маанилүү эмес. Ал олуттуу жаратылыш ресурстарына ээ.

Чөлкөмдө мунай жана жаратылыш газынын олуттуу запастары бар. Казакстан урандын запасы жана өндүрүшү боюнча маанилүү орунду ээлейт, Түркмөнстан газдын, Өзбекстан алтындын ири запастарына ээ.

Бүгүнкү күндө өзгөчө кызыгууну жараткан минералдар – бул сейрек кездешүүчү жана стратегиялык маанилүү минералдар. Акыркы жылдары америкалык уюмдар Борбор Азиянын минералдык ресурстарын изилдеп келишет, ал эми экономика жана улуттук коопсуздук үчүн стратегиялык маанилүү деп эсептелген чийки заттардын тизмеси тынымсыз кеңейүүдө.

Бул кобальт, галлий, литий, титан, волфрам, ванадий, никель жана башка металлдар сыяктуу ресурстар.

Биз Борбор Азияны эч нерсеси жок, жакыр аймак катары кабыл алууга көнүп калганбыз. Чындыгында, андай эмес. Совет мезгилинде эле бул жерде олуттуу геологиялык изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Башка маселе – ачылган кендерди иштетүү кандай тартипте пландаштырылгандыгында.

Ал эми бүгүнкү күндө дал ушул ресурстук потенциал Борбор Азияга эл аралык көңүлдүн күчөшүнүн себептеринин бири болуп саналат.

Жибек жолу жөн гана соода жолу болгон эмес

Борбор Азия жөнүндө сөз кылганда, Жибек жолун эске албай коюуга болбойт.

Биздин элдер үчүн бул эч качан кандайдыр бир абстракттуу тарыхый курулуш болгон эмес. Чынында эле, чөлкөм аркылуу Евразиянын ар кайсы бөлүктөрүн байланыштырган жолдор өткөн.

Ошол эле учурда, Жибек жолу бир гана соода мамилелерин жөнгө салган эмес. Ал көчмөн элдердин ички биримдигине да таасирин тийгизген. Айрым мезгилдерде бул урууларды бириктирип, бекем бирикмелерди түзө алган күчтүү лидерлердин пайда болушуна алып келген.

Борбор Азия көчмөн жана отурукташкан дүйнөнүн тынымсыз өз ара аракеттенүү мейкиндигинде жайгашкан.

Чөлкөмдүн тарыхына географиялык жана климаттык шарттар абдан чоң таасирин тийгизген. Чөлкөмдүн кургакчылдыгы айыл чарбасынын мүмкүнчүлүктөрүн чектеп койгон. Ошондуктан, айыл чарба аймактары биринчи кезекте суу жеткиликтүү жана ирригацияны өнүктүрүүгө мүмкүн болгон жерлерде калыптанган.

Бул элдердин "өнүгүү" же "аксоо" маселеси эмес. Ар бир эл конкреттүү жаратылыш, экономикалык жана тарыхый шарттарда калыптанат.

Мына ошондуктан Борбор Азия өзүнүн өнүгүү моделин иштеп чыккан.

Ар бир элдин өз тарыхый жолу бар

Тарыхты бирдиктүү универсалдуу схемага салууга аракет кылганда, сөзсүз бурмалоолор пайда болот.

Дүйнөнүн кайсыл жеринде болбосун, ар бир эл жашоо шарттарына, климатына, географиясына жана кошуналары менен болгон мамилелерине жараша өз жолу менен өнүгөт. Борбор Азия дагы ушул сыяктуу.

Бул жерде чоң маданий ар түрдүүлүк калыптанган.

Чөлкөм миңдеген жылдар бою Евразия боюнча адамдардын кыймыл каттамдарында жайгашкан. Эл аралык изилдөөлөр Борбор Азия байыркы миграциялардын маанилүү багыттарынын бири болгонун көрсөтүп турат.

Чөлдүү, жарым чөлдүү жана башка жаратылыш зоналары адамдардын көчүп жүрүүсүнө шарт түзгөн. Дал ушул географиялык жана климаттык факторлор аймактын тарыхын көп жагынан аныктаган.

Борбор Азия өзүнчө бир маданий жуурулушууга айланган. Бул жерде ар кандай антропологиялык типтердин жолугушуусу болуп, калктын жаңы топтору калыптанган. Ошондуктан бүгүнкү күндө борбор азиялык элдердин өкүлдөрүн механикалык түрдө бир гана антропологиялык типке таандык кылуу мүмкүн эмес.

Миграциялык процесстер чөлкөмдү тынымсыз өзгөртүп турган жана бул анын тарыхый өнүгүүсүнүн нормалдуу бөлүгү болуп саналат.

Биз өз тарыхыбызды кайрадан ачабыз

Бүгүн биз өзүбүздү кайрадан ача баштаган уникалдуу учурда турабыз.

Борбор Азиянын байыркы тарыхы бар. Бул жерде тамгалар болгон, ташка чегилген жазуулар сакталып калган. Бирок жазуу булактарынын олуттуу бөлүгү убакыттын өтүшү менен сакталбай калган органикалык материалдарда жазылышы мүмкүн экендигин эске алуу керек.

Мына ушул себептен бизге жеткен тексттердин аз экендиги жазуу маданияты болбогон дегенди билдирбейт.

Биздин көптөгөн батыш кесиптештерибиз, ошондой эле постсоветтик мейкиндиктеги изилдөөчүлөр бүгүн таң калуу менен Борбор Азияны кайрадан ачып жатышат. Көрсө, чөлкөм ондогон жылдар бою көрсөтүлгөндөй эмес экен.

Узак убакыт бою Борбор Азияга XVIII-XIX кылымдарда калыптанган, анын ичинде батыш мамлекеттеринин колониялык саясаты менен байланышкан эски концепциялар аркылуу мамиле кылынып келген.

Бирок бүгүн бул түшүнүктөр акырындык менен өзгөрүп жатат.

Борбор Азия – бул дүйнөлүк тарыхтын четинде жайгашкан чөлкөм эмес. Бул өзүнүн байыркы тарыхы, ресурстары, маданияты, соода жана миграция жолдору бар аймак.

Бул жерде чөлкөмдүн чегинен тышкары таасир эткен процесстер болгон.

Мына ушул себептен Борбор Азияга болгон кызыгуу бүгүн мыйзам ченемдүү көрүнүш. Чөлкөм тарыхтагы Евразиянын ар кайсы бөлүктөрүнүн жолдору, кызыкчылыктары, экономикалары жана маданияттары кесилишкен мейкиндик катары өз ордун кайрадан табууда.