Бейтабий интеллект же ал сыяктуу технология аң сезимдүү жана эмоциялуу "жанга" айлана алабы?
Функция:
БИ жана анын аналогдору негизги субъектиге айланган медиа өнүмдөрдү философиялык көз караш менен талдоо.
Концептуалдык максат:
Заманбап маданияттын бейтабий интеллектти кандай чечмелегенин көрсөтүү, массалык маданиятта пайда болгон метафораларды, парадоксторду жана философиялык суроолорду изилдөө.
Берүүнүн өзгөчөлүктөрү:
Бул медиа чыгармаларынын, мисалы, фильмдердин, сериалдардын, китептердин жана оюндардын терең философиялык анализи болот, анда бейтабий интеллект же анын аналогдору негизги ролду ойнойт. Ар бир чыгарма философиялык идеялардын призмасы аркылуу каралып, аң-сезимдин табияты, этика, эркиндик, иденттүүлүк жана адамгерчилик жөнүндөгү суроолор көтөрүлөт.
***
"Солярис" (1972, реж. Андрей Тарковский)
Тасма Стругацкийдин ушундай эле аталыштагы романынын негизинде тартылган, анда Солярис планетасын изилдеген космостук станциялар баяндалат. Бул планетанын өзгөчөлүктөрүнүн бири - ал жерде болгон адамдардын эскерүүлөрүнүн физикалык көрүнүшүн чагылдырып, реалдуу нерсеге айландырат. Башкы каарман Кристиан өлгөн аялынын кайра жаратылган версиясы менен кездешет келет жана ал аң сезимдин жана реалдуулуктун табияты жөнүндө ойго чөмүлөт.
Философиялык суроо: Эгерде биз эске тутууларды жана сезимдерди реалдуу нерсеге айланта алсак, адам болуу деген эмнени билдирет? Бейтабий интеллект же ушуга окшогон технология аң сезими жана эмоциялары бар "жанга" айлана алабы? Чындык менен жасалма жаратуунун ортосунда кандай чек бар?
Метафора: "Соляристе" планета жана анын "экинчи реалдуулуктарды" жаратуу жөндөмү биздин кабылдообуздун жана эмоционалдык реалдуулуктун иллюзиясы жөнүндөгү суроого метафора болуп саналат. Бул фильм аң-сезим, кабылдоо, сезимдер жана алардын манипуляциясы жөнүндөгү философиялык суроолорду козгойт.
"Иван Васильевич кесибин өзгөртөт" (1973, реж. Леонид Гайдай)
Бул тасма БИге түздөн-түз тиешелүү болбосо да, ал убакыт жана реалдуулук жөнүндө кызыктуу суроолорду жаратат. Фильмде адамдарды башка тарыхый доорлорго ташыган убакыт машинасы пайда болот жана бул убакыттын, реалдуулуктун жана өзгөрүүлөрдүн табияты жөнүндө көптөгөн философиялык ойлордун негизине айланат.
Философиялык суроо: Убакытты өзгөртө алсак, дүйнөнү кандай кабыл алмакпыз? Адамдар технологиянын жардамы менен реалдуулукка таасир эте алса, кандай моралдык жана этикалык кесепеттерге дуушар болушат?
Метафора: Убакыт машинасы биздин реалдуулукту өзгөрткөн бардык технологиялар үчүн метафора болушу мүмкүн. Убакытка, тарыхка жана чындыкты манипуляциялоонун мүмкүн болгон кесепеттерине болгон мамилебиз илимий фантастикада козголгон маселелер менен үндөшөт, анын ичинде жасалма интеллект жана анын дүйнөнү кабылдоону өзгөртүү жөндөмдүүлүгүнөн улам пайда болгон суроолор да бар.
«Андроиддер» (2013, реж. Валерий Тодоровский)
Бул тасма келечек жөнүндө баяндайт, анда адамзат адамдарга толугу менен окшош робот-андроиддерди жаратып, аларга күнүмдүк жана кооптуу тапшырмаларды аткартышат. Бирок ушундай андроиддердин бири сезимдерин жана дүйнөдөгү өзүнүн ролуна байланыштуу күмөн саноолорун көрсөтө баштайт, бул анын объект катары макамына шек келтирет.
Философиялык суроо: Бейтабий интеллект өзүн инсан катары сезе баштаганда эмне болот? Эгерде бейтабий интеллектте сезим жана ой жүгүртүү пайда болсо, анда адам менен машинанын айырмасы эмнеде? Өзүн-өзү аңдай билген жандарга биз кандай мамиле кылышыбыз керек?
Метафора: Тасмада андроид өзүн-өзү аңдоо жана тирүү жандардын укуктары менен байланышкан терең философиялык маселенин метафорасы болуп саналат. Бул адамды машинадан ажыратып турган чектерди жана ал чектер бүдөмүк боло баштаганда келип чыкчу адеп-ахлактык маселелерди изилдөө.
"Сейилдөө" (“Прогулка”) (2013, режиссёр Антон Мегердичев)
"Сейилдөө" тасмасы виртуалдык реалдуулук жана адамга тарыхый окуяларды "сүңгүү" аркылуу басып өтүүгө мүмкүндүк берген технология темасына арналган. Бул реалдуулуктун бир түрү, анда система тарабынан көзөмөлдөнгөн образдар жана эскерүүлөр жаратылган. Тасмада бейтабий интеллект аткаруучу гана болбостон, адамдар жашаган реалдуулуктун архитекторунун ролун ойнойт.
Философиялык суроо: Эгерде эс тутумубуз жана кабылдообуз бейтабий системалар тарабынан башкарылса, биз чындыкты кантип кабыл алабыз? Эгерде эскерүүлөрүбүз жасалма жол менен түзүлсө же өзгөртүлсө, аларды чыныгы деп эсептөөгө болобу?
Метафора: Бул фильм биз "чындык" деп эсептеген нерселер жана технологиялар дүйнөгө болгон көз карашыбызды кантип өзгөртө алат деген суроолорду козгойт. Бул контексттеги бейтабий интеллект жана виртуалдык реалдуулук адамдын кабылдоосун жана тарыхын манипуляциялоо процессинин метафорасы болуп калат.
"Гоголь" (2017, сериал, реж. Егор Баранов)
Жазуучу Николай Гоголь менен болгон табышмактуу окуялар тууралуу сериал көрүүчүлөрдү мистикалык атмосферага, ошондой эле аң сезимдин жана чындыктын табияты жөнүндөгү философиялык ой жүгүртүүлөргө чөмүлтөт. Эпизоддордун биринде бейтабий интеллект пайда болуп, иллюзияларды жаратат жана фактыларды бурмалап, адамдардын кабылдоосу менен ойнойт.
Философиялык суроо: Эгерде бейтабий интеллект биздин кабылдообузду башкарып, жалган эскерүүлөрдү жарата алса, анда реалдуулук деген эмне?
Эгерде биз технология чындыкты бурмалай алган дүйнөдө жашасак, анда адамдын кабылдоосунун жана жоопкерчилигинин чектери кандай?
Метафора: Бул сериалдагы бейтабий интеллект жана чындыкты бурмалоо -ишеним, манипуляция жана технологиялардын ички дүйнөбүзгө тийгизген таасири тууралуу философиялык суроолорду жаратат. Сериал жасалма интеллектти көңүл ачуу үчүн гана эмес, көзөмөлдөө үчүн да колдонуу мүмкүндүгүн көрсөтүп, чындыкты иллюзиядан айырмалай билүү жөндөмүбүзгө шек келтирет.
«Алтын балык жөнүндө жомок» (2019, реж. Аскар Бешимов)
Бул фильмдин бейтабий интеллектке түздөн-түз тиешеси жок, бирок аны заманбап технологиялар же манипуляциялар ишке ашырчу каалоолор жана кыялдар жөнүндөгү окуя катары чечмелесе болот. Башкы каарман сыйкырдуу кийлигишүү аркылуу өз жашоосун өзгөртүү мүмкүнчүлүгүнө туш болот, бул адеп-ахлактык жоопкерчилик жана өзгөрүүлөрдүн баалуулугу жөнүндө суроолорду жаратат.
Философиялык суроо: Адамдын жашоосуна кийлигишүүнүн этикалык чектери кандай? Эгерде технология ар кандай кыялды ишке ашыра алса, анда биз адам тагдырынын табигый процесстерине кийлигишишибиз керекпи?
Метафора: Сыйкыр аркылуу реалдуулукка кийлигишүү технологиялар жана бейтабий интеллект үчүн метафора болушу мүмкүн, алар биздин каалоолорубузду "ишке ашырат", бирок ошол эле учурда инсанга жана коомго кандай кесепеттери тийиши мүмкүн деген суроолорду жаратат.
"Ак илбирс" (2018, реж. Мыктыбек Жанузаков)
Бул фильм жаратылышка кийлигишүүнү жана адамдын айлана-чөйрө менен болгон мамилесин жасалма биологиялык объект түзүү аркылуу изилдейт. Этикага жана жаратылышты манипуляциялоо мүмкүнчүлүктөрүнө байланыштуу маселелер биринчи планда турат.
Бул бейтабий интеллектке түздөн-түз тиешеси жок болсо да, технологиялык өзгөрүүлөргө жана алардын моралдык кесепеттерине байланыштуу темалар көтөрүлөт.
Философиялык суроо: Техникалык кийлигишүү кайсы учурда өз чегинен чыгып, кооптуу болуп калат? Жаңы жашоо формаларын жараткандардын моралдык жоопкерчилиги кандай?
Метафора: Технологиялар аркылуу жаратылышка кийлигишүү жана жаңы нерселерди жаратуу бейтабий интеллектти түзүүгө байланышкан суроолорду эске салат. Бул жаратылыш процесстерин манипуляциялоого жана адамзат үчүн мүмкүн болгон кесепеттерге тиешелүү.
“Тар” ("Теснота") (2017, реж. Кирилл Сребренников)
Бул тасма жеке эркиндиктин, үй-бүлөдөгү жана коомдогу өз ара мамилелердин маселелерин жабык мейкиндиктин шартында изилдейт. Ал бейтабий интеллектке түздөн-түз тиешелүү эмес, бирок эркиндиктин, көзөмөлдүн жана манипуляциянын чектери жөнүндө маанилүү суроолорду козгойт, аларды БИ философиясынын контекстинде чечмелөөгө болот.
Философиялык суроо: Адам өз жашоосуна болгон көзөмөлүн качан жоготот? Бейтабий интеллект адамдын жеке эркиндигин жана психикалык абалын манипуляциялоого колдонулушу мүмкүнбү?
Метафора: Фильмдин каармандары өз жашоосун башкаруунун "технологияларына" туш болушат, бул технологиялардын жеке тандоолорго, аң сезимге, жада калса реалдуулукка манипуляция жасай алаарын чагылдырат.
"Кудайга кат" ("Письмо к Богу") (2017, реж. Данияр Салаев)
Бул фильм ишеним маселелерин жана адамдын моралдык дилеммалар менен күрөшүн изилдейт. Ал тагдыр, тандоо жана жоопкерчилик темаларын козгойт, аны жасалма интеллект жана анын мүмкүнчүлүктөрү менен байланышкан философиялык контекст аркылуу белгилүү бир деңгээлде чечмелесе болот.
Философиялык суроо: Технологиялар биздин тандообузга кандай таасир этет жана бул технологиялар кандай моралдык жоопкерчиликти талап кылат? Бейтабий интеллект контекстинде: эгерде ал адамдардын өмүрү жана тагдырына байланыштуу болсо, системанын чечим кабыл алуусуна ишенүүгө болобу?
Метафора: Фильмдеги Кудай менен болгон мамиле адамдын жашоосунда маанилүү чечимдерди кабыл ала баштаган бейтабий системаларга болгон жоопкерчилик жана ишеним маселелеринин метафорасы катары чечмелениши мүмкүн.
"Бир тууган 2" (“Брат 2”) (2000, реж. Алексей Балабанов) — глобалдашуу метафорасы аркылуу
Бул тасма көбүнчө глобалдашуу жана маданий айырмачылыктар темаларына басым жасаганы менен, технологияларды кабыл алуу жана дүйнөдө сырттан кийлигишүү аркылуу болуп жаткан өзгөрүүлөр жөнүндө да суроолорду жаратат. Көзөмөл, манипуляция жана технологиялык өзгөрүүлөр маселелерин бейтабий интеллекттин адамдын жашоосуна кийлигишүүсү менен байланыштырууга болот.
Философиялык суроо: Технологиялар дүйнөнү кабылдоону жана моралдык багыттарды кантип өзгөртөт? Технология адамдын эркиндигин жана иденттүүлүгүн басып калбашы үчүн кандай чектөөлөр коюлушу керек?
Метафора: Фильмдеги батыш маданияты жана технологиялык прогресс менен болгон мамилелерди салт менен заманбап технологиялардын ортосундагы ажырымдын метафорасы катары кароого болот, алар инсандыкты жана адеп-ахлакты өзгөртүп, трансформациялайт.
"Blade Runner" (1982, режиссёр Ридли Скотт) — Жасалма интеллекттеги адамгерчилик жана эркиндик маселеси
"Blade Runner" тасмасы (Филип К.Диктин "Do Androids Dream of Electric Sheep?" аңгемесинин негизинде тартылган) адам болуу деген эмнени билдирет деген негизги философиялык суроону козгойт.
Анда жумуш аткартуу үчүн жаратылган андроиддер адамдар сыяктуу эле, өздөрүнүн ким экенин, жашоону жана маңызды издөөгө умтула башташат. Ошол эле учурда, тасмада биз төмөнкү суроого туш болобуз: эгерде бейтабий интеллект аң сезимди жана каалоолорду өнүктүрө алса, анда анын жашоого укугу барбы? Эгерде ал тандоого жөндөмдүү болсо, анда биз аны инсан деп эсептей алабызбы?
Философиялык суроо: Жасалма жандар адам боло алабы? Адамдар менен бейтабий интеллекттин аң сезим, өзүн-өзү аңдоо жана эркиндик жаатындагы айырмасы эмнеде? Бейтабий интеллект, андроид түрүндө болгон учурда дагы моралдык жактан жоопкерчиликтүү субъект боло алабы?
Метафора: Тасмада бейтабий интеллект жана андроиддер адамзаттын табияты жөнүндөгү терең суроолордун метафорасы болуп калат. Бул бейтабий интеллектти массалык маданият адам үчүн күзгү катары чагылдырганынын үлгүсү. Анын автономияга умтулуусу бизге эркиндиктин табияты жана эксплуатациянын мыйзамдуулугу, этика жана моралдык жоопкерчилик жөнүндө суроолорду коёт.
Философия институтунун "БИФ: Жасалма интеллект философиясы" илимий журналын төмөнкү шилтеме аркылуу окуса болот: https://iphilosophy.naskr.kg/files/Journal_new_philosofy.pdf