Бишкек саммитинен кийин: ШКУнун башкы көйгөйү эми идеяларда эмес, аларды ишке ашырууда
Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) 25 жылдын ичинде дээрлик бардык глобалдык мааниге ээ бирикменин белгилерин алды.
Ага Кытай, Россия, Индия, Иран, Пакистан, Борбор Азия мамлекеттери жана Беларусь кирет. ШКУнун аймагында планетанын калкынын чоң бөлүгү жашайт. Бул жерде ири рыноктор, жаратылыш ресурстарынын олуттуу бөлүгү жана бир нече дүйнөлүк күч борборлору жайгашкан.
Кагаз бетинде потенциалы таасирдүү көрүнөт.
Бирок Бишкек саммитинен кийин дагы бир суроо барган сайын айкын болууда: эмне үчүн мындай масштабдагы уюмда азыркыга чейин өзүнүн экономикалык куралдарынын саны салыштырмалуу аз?
Эң ачык мисал – ШКУнун Өнүктүрүү банкы.
Аны бир нече жылдан бери талкуулап келишет. Кыргызстан банкты түзүүнү өзүнүн төрагалыгынын артыкчылыктарынын бирине айлантты. Казакстан штаб-квартирасын жайгаштырууга даяр экенин билдирди. Өзбекстан аны ишке ашырууну баштоого чакырды.
Демек, банктын зарылчылыгы жөнүндө саясий түшүнүк бар.
Бирок банктын өзү али жок.
Бул ШКУнун негизги өзгөчөлүгүн жакшы көрсөтүп турат.
Уюм чоң багыттар боюнча консенсусту түзө алат, бирок ишке ашыруу механизмдери боюнча макулдашуу алда канча татаал.
Себеби толук түшүнүктүү.
ШКУ өтө ар түрдүү мамлекеттерди бириктирет.
Кытайдын экономикалык модели жана глобалдык кызыкчылыктары бар. Россияныкы башка. Индия бир эле учурда Батыш өлкөлөрү менен кызматташып, ШКУнун мүчөсү бойдон калууда. Индия менен Пакистандын ортосунда татаал мамилелер сакталууда. Иран АКШ менен касташуу абалында. Борбор Азия өлкөлөрү көп багыттуу саясат жүргүзүүгө аракет кылышууда.
Кызык жери, дал ушул ар түрдүүлүк уюмдун алсыздыгы да, күчтүү жагы да болуп саналат.
Ал чечимдерди тез кабыл алууга тоскоолдук кылат, бирок ШКУнун аскердик-саясий блокко оңой эле айланып кетишине жол бербейт.
Консенсус кээде жайбаракаттыгы менен кыжырды келтирет. Бирок дал ушул консенсустун аркасында көптөгөн эл аралык маселелер боюнча таптакыр башка көз караштагы мамлекеттер бир дасторконго чогулуп отурушат.
Экономика бул татаал тең салмактуулук эң жакшы иштеген багыт болушу мүмкүн.
Темир жол куруу үчүн катышуучулар ар бир эл аралык чыр-чатакты бирдей кабыл алууга милдеттүү эмес.
Бажы жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү үчүн бирдей саясий системаларга ээ болуунун кажети жок.
Санариптик жүктүк документтер же электр станцияларын каржылоо боюнча сүйлөшүү үчүн аскердик союз түзүүнүн кереги жок.
Ошондуктан, ШКУнун келечеги көп уюлдуу дүйнө жөнүндөгү катуу билдирүүлөр менен эмес, анча деле таасирдүү эмес нерселер менен аныкталат: чек арадан жүктөрдүн өтүү ылдамдыгы, инфраструктуралык долбоор үчүн насыянын наркы, биргелешкен ишканалардын саны жана бизнестин уюмдун бир нече өлкөсүндө бир эле учурда иштөө мүмкүнчүлүгү.
Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү.
Чоң геосаясат кичинекей өлкө үчүн конкреттүү маселелерди чечүүгө жардам бергенге чейин гана кызыктуу.
Кыргызстандын Евразиядагы борбордук абалы жөнүндө каалаганча айтууга болот. Бирок жүк ташуучу унаа чек арада күндөп турса, бул география артыкчылык эмес, көйгөйгө айланат.
Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолун курууга болот. Бирок анын тегерегинде логистикалык борборлор, өндүрүш жана кайра иштетүү пайда болбосо, экономикалык пайданын көпчүлүгү поезддерге кошулуп, транзит менен өтүп кетет.
ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүүгө болот. Бирок каржылоого жетүүнүн критерийлери негизинен ири экономикалар үчүн эсептелген болсо, кичинекей мамлекеттер кайрадан ири долбоорлордун байкоочулары бойдон калышат.
Мына ошондуктан Кыргызстандын ШКУга катышуусунун кийинки баскычында салтанатты азайтуу керек.
Саммит аяктады. Эми кыйла тажатма иш талап кылынат: техникалык-экономикалык негиздемелер, тарифтер боюнча сүйлөшүүлөр, бажы келишимдери, жер маселелери, энергетиканы кошуу, кадрларды даярдоо, инвестицияларды коргоо.
Бирок дал ушул "тажатма" иш Бишкек саммитинин чыныгы баасын аныктайт.
Дагы бир маанилүү жагдай бар.
Акыркы жылдары эл аралык соода барган сайын саясатташып баратат. Санкциялар, технологияларга чектөөлөр, логистикалык каттамдар жана төлөм системалары үчүн күрөш геосаясаттын бир бөлүгүнө айланды.
Ушул фондо ШКУ өлкөлөрү өз ара аракеттенүүнүн параллелдүү инфраструктурасын түзүүгө аракет кылышууда.
Сөзсүз түрдө бүткүл дүйнөгө альтернатива катары эмес, тескерисинче аны толуктап турчу нерсе иретинде.
Жаңы темир жолдор деңиз соодасын жокко чыгарбайт. ШКУнун Өнүктүрүү банкы Дүйнөлүк банкты же Азия өнүктүрүү банкын толугу менен ээлеп албайт. Улуттук валюталар жаңы эсептешүү механизмдери пайда болгондугуна байланыштуу жоголуп кетпейт.
Бирок бир нече варианттын болушу мамлекеттерге маневр жасоого мейкиндик берет.
Дал ушул нерсе бүгүнкү күндө эл аралык саясатта эң баалуу нерселердин бири болуп калууда.
Ушул жагынан алганда Бишкек саммити мүнөздүү болду.
Ал ШКУну күтүлбөгөн жерден таптакыр башка уюмга айландырган бир чоң чечимди алып келген жок.
Тескерисинче, багытты белгиледи.
Каржы. Транспорт. Жасалма интеллект. Соода. Энергетика. Инфраструктуранын коопсуздугу.
Уюм акырындык менен дал ошол жакка жылып жатат.
Эми маселе ШКУнун потенциалы картада таасирдүү көрүнөбү же жокпу дегенде эмес.
Ал көптөн бери таасирдүү көрүнүп келет.
Маселе башкада: өлкөлөр бул потенциалды иштеп турган институттарга айландыра алабы.
Эптей алышса, ШКУнун кийинки 25 жылы алгачкы 25 жылдан таптакыр башкача болот.