Кубан Чороев Кыргызстандагы экономикалык тенденциялар, криптовалюта жана санариптик сомду өнүктүрүү тууралуу
Көз карандысыз экономикалык серепчи Кубан Чороев “Караван-Инфо” менен болгон маегинде Кыргызстандагы экономикалык тренддерди белгилеп, өлкөдөгү криптовалютанын өнүгүү келечегине токтолду, ошондой эле санариптик сом эмне экенин жана анын карапайым кыргызстандыктар үчүн кандай оң жана терс жактары бардыгын айтып берди.
– Министрлер Кабинети быйылкы жылды экономикалык керемет деген ураандын астында аяктап жатат. Кыргызстанда экономика канчалык реалдуу өнүгүүдө?
– Кыргызстанда экономикалык керемет деген ураанды этияттык менен кабыл алуу керек, бирок белгилүү бир оң өзгөрүүлөр бар. Анткен менен аларды керемет деп айтуу эртелик кылат. Өлкөнүн экономикасы акыркы мезгилде өсүштү көрсөттү, бирок ал негизинен тышкы факторлор менен шартталган.
Биринчиси, мигранттардын акча которууларынын өсүшү, башкача айтканда, акыркы жылдары акча которуулардын агымы көбөйдү, бирок бул бир жагынан Украинадагы аскердик жаңжалга жана миграция агымынын Россияга багыт алуусуна байланышкан. Ошондой эле алтындын баасынын жогорулашы Кыргызстандын экономикасына оң динамика берди.
Дүйнөлүк рыноктогу жагымдуу шарттар биздин тоо-кен өнөр жайыбызды колдоп, ошонун эсебинен өлкөгө каражаттар агып келүүдө. Бирок ички көйгөйлөр калды: биринчи кезекте импортко көз карандылыктын жогору болушу, экинчиден, өндүрүш начар өнүккөн тармак бойдон калууда жана аны өнүктүрүү үчүн инвестиция тартуу зарыл. Башкача айтканда, бул биздин алдыбызда турган негизги милдеттер.
– Быйылкы жылдын негизги экономикалык тенденциялары кандай?
– Мен буга чейин белгилегендей – акча которуулардын көбөйүшү жана жылдын аягында ИДПнын өсүшү 7 пайыз деңгээлинде болжолдонуп жаткандыгы. Бул постсоветтик мейкиндиктеги өлкөлөр менен салыштырганда да абдан жакшы көрсөткүч. Ал эми инфляцияга келсек, быйыл калк баалардын өсүшүн сезип жатканы менен, инфляция мурдагы жылдарга салыштырмалуу орточо деңгээлде сакталып турат – 5 пайыздын тегерегинде. Башкача айтканда, бул да туура акча-кредит саясатынын натыйжасы. Ошондой эле санариптик технологияларды өнүктүрүү тенденциясы, аларды ар кандай чөйрөлөрдө жигердүү ишке ашыруу байкалууда. Бул негизинен мамлекеттин фискалдык саясатына тиешелүү, ал көмүскө экономиканы кыскартууга жана салык базасын көбөйтүүгө оң таасирин тийгизет.
– Өлкөдө кайсы экономикалык тармактар толук өнүкпөй жатат?
– Бул, албетте, кайра иштетүү тармагы, башкача айтканда, даяр продукциянын импортуна көз карандылык жогору бойдон калууда жана биринчи кезекте биздин кайра иштетүү өнөр жайыбыз импорт менен атаандаша албайт. Ошондой эле төмөн айыл чарба өндүрүмдүүлүгүн жана рынокко жетүү көйгөйлөрүн өнөкөт өнүкпөгөн деп атоого болот. Бул республикада ар дайым ушундай чоң өнөкөт экономикалык көйгөй бойдон калып келген, ошондуктан биз ага абдан көңүл буруубуз керек. Анан, албетте, туризм тармагы. Бул инфраструктуранын жетишсиз өнүккөндүгүнө жана мезгилдүүлүккө байланыштуу. Бирок бул багытта концептуалдык кадамдар жасалып жатканын белгилей кетүү керек, ошол эле аймактардагы аэропортторду реконструкциялоо жана куруу. Аэропортторду куруу жана реконструкциялоо процесси, ошондой эле бул аэропорттордун ишке кириши, ички каттамдар, келечекте эл аралык каттамдардын өнүгүшү туризмдин өнүгүшүнө чоң таасирин тийгизет деп ойлойм.
– Сиздин оюңузча, келерки жылы Кыргызстандын экономикасы кандай өнүгөт?
– Эгерде тышкы факторлор жагымдуу болбосо, бул экономикалык өсүштүн басаңдашына алып келиши мүмкүн. Демек, инфляциянын орточо деңгээлин кармап туруу келечектеги өнүгүү перспективасы үчүн абдан маанилүү. Бүгүнкү күндө энергетика жана азык-түлүккө болгон баалардын өсүшү чөйрөсүндө жогорку инфляция байкалууда, бул калктын бакубаттуулугуна чоң таасирин тийгизип жатат. Демек, өлкө экономикалык структуралык реформаларга муктаж, туруктуу өнүгүү үчүн экономиканы диверсификациялоо жана инвестиция тартуу зарыл.
– Кыргызстандын экономикасы өнүгүүдө криптовалютаны эске алабы? Деги эле жалпы ушул тармакты?
– Криптовалютага жана жалпы эле блокчейн индустриясына келсек, Кыргызстанда белгилүү бир оң жылыштар бар. Биздин өлкөдө 2022-жылы криптовалюта тармагындагы ишмердүүлүктү жөнгө салган виртуалдык активдер жөнүндө мыйзам кабыл алынган. Бирок өлкөнүн экономикасына криптовалютаны интеграциялоо алгачкы этапта турат. Крипто индустриясын өнүктүрүү үчүн потенциал бар, бирок жагымдуу чөйрөнү түзүү үчүн мындан аркы кадамдар керек.
– Санариптик сом деген эмне? Ал карапайым кыргызстандыкка кандай пайда же зыян алып келет?
– Акыркы кезде Кыргызстан санариптик сомду чыгарууга ниеттенип жатканын көп угуп жүрөбүз, бирок азырынча так жыйынтыктарды көрө элекпиз жана бул келечектүү деп эсептелинет. Бирок дүйнөлүк экономиканын реалдуулуктарына тез жана адекваттуу жооп берүү үчүн санариптик сомду киргизүү процессин тездетүү зарыл.
Бул эмнени билдирет? Бул блокчейн боюнча, башкача айтканда, смарткелишимдердин негизинде сом болот. Бул транзакцияларды тезирээк иштетүүгө мүмкүндүк берет. Аны банк эсептери жок калк үчүн финансылык кызматтарга жетүү деп айтсак болот. Анан, албетте, бул айкындуулукту жогорулатуу, башкача айтканда, каражаттардын агымына көзөмөлдү жакшыртуу. Ушунун баары санариптик сомдун артыкчылыктары.
Бирок аны менен катар хакердик чабуулдардан жакшы коргоого ээ болуу үчүн киберкоопсуздук тобокелдиктерин эске алуубуз зарыл. Ишенимдүү инфраструктураны түзүү кажет, бул үчүн репутациясы жана ишенимдүүлүгү жогору болгон абдан ишенимдүү дүйнөлүк компанияларды тартуу зарыл. Мында белгилүү социалдык аспектилери да бар: бул санариптик жана санариптик эмес жарандардын ортосундагы ажырымды кеңейтүү мүмкүнчүлүгү.
Ошондуктан, бүгүнкү күндө да санариптик сабаттуулукту, тактап айтканда криптосабаттуулукту киргизүү зарыл, анткени бул келечек. Жакынкы 3-5 жылда бул каржы сектору блокчейн технологияларын киргизүүнүн эсебинен абдан өзгөрөрүн эске алгыла. Демек, калкыбыз биринчи кезекте бул процесске даяр болуп, мамлекет да өз тарабынан билим берүү саясатын жүргүзүшү керек. Бирок жалпысынан санариптик сомдун өлкөнүн экономикасына жана калкына пайда алып келүү потенциалы бар. Бирок аны ишке ашыруунун бардык аспектилерин, анын ичинде тарбиялык бөлүгүн кылдаттык менен карап чыгуу зарыл.