Дүйнөлүк деңгээлдеги профессор Гажалы Неджефоглу: Адамзаттын башкы катачылыгы азырынча байкала элек
Илим лабораторияларда эле жаралбайт. Анын башаты – адамдын кызыгуусунда, күмөн саноо жөндөмүндө жана башкалар башаламандык катары кабылалган жерден мыйзам ченемдүүлүктү көрүүгө умтулуусунда. Улуу ачылыштар даяр жооптордон эмес, дүйнөгө көз карашты өзгөрткөн суроолордон башталат.
Бүгүнкү маегимдин каарманы – дүйнөлүк деңгээлдеги окумуштуу, кристаллограф, илимдин тарыхын, түрк цивилизациясын жана архитектуралык геометрияны изилдеген профессор Гажалы Неджефоглу. Анын илимий эмгектери жаратылыш илимдерин, искусствону, философияны жана маданий мурасты бириктирип, чыныгы билимдин дисциплиналары аралык чектерге байланбастыгын далилдейт.
Биз кристаллдар, симметрия жана илимий ачылыштар жөнүндө гана сүйлөшкөн жокпуз. Маегибиз – эмне үчүн абийирди формула менен туюнтканга мүмкүн эместиги, жасалма интеллект адамдын акылын алмаштыра алабы, прогресс менен акылмандыктын чеги кайда, эмне үчүн мекен тили илимий келечектин негизи бойдон кала берет жана азыркы цивилизация кийинки муундарга кандай башкы мурас калтырышы керек деген суроолорго арналды.
Бул маек – адамды чындап улуу кылган нерсе жөнүндө ой жүгүртүүгө чакыруу: билимдин көлөмүбү же дүйнөнү түшүнүүнүн тереңдигиби.
– Профессор Гажалы бей, адам илим менен канчалык узак алектенсе, ошончолук аз билерин түшүнөт. Сиздин жашооңузда билимиңиздин жетишсиздиги эң маанилүү ачылыштын башталышы болгон учур болду беле?
– Чыныгы илим ишенимден эмес, шектенүүдөн башталат. Билимдин горизонту канчалык кеңейсе, белгисиздик океаны ошончолук даана көрүнөт. Илим жолумдун башында жаратылышты бир гана симметриянын жана кристаллографиянын катуу мыйзамдары менен түшүндүрүүгө болот деп ойлочумун. Бирок бир жолу кадимки логиканы бузган структурага туш болдум. Ошондо мен түшүндүм: хаос сыяктуу көрүнгөн нерсенин тереңинде тартип жатат. Өз билимимдин жетишсиздигин моюнга алуу жеңилүү болгон жок, ал жаңы жолдун башталышы болду. Ачылыштар окумуштуу өзүнө чынчылдык менен: «Мен дагы жообун билбейм» деп айта алган учурда жаралат.
– Жашооңузду заттын мыйзамдарын изилдөөгө арнадыңыз. Бирок эч бир формула менен туюндурууга мүмкүн болбогон жана адамдын тагдырын аныктаган мыйзам барбы?
– Жаратылыш мыйзамдары Ааламдын түзүлүшүн түшүндүрөт, бирок алар абийирди, сүйүүнү, боорукердикти же милдет сезимин өлчөй алышпайт. Адамдын тагдырын интеллект гана эмес, адептик тандоо да аныктайт. Кристалл белгилүү бир температурада, басымда жана убакытта пайда болот. Ошо сыяктуу эле, адамдын инсандыгы ички тартип, эмгек жана адеп-ахлак баалуулуктары аркылуу жаралат. Эч бир формула өзүн курмандыкка чалуунун баасын же мекенчилдиктин күчүн эсептеп чыгара албайт.
– Көп жылдан бери кристаллдарды изилдеп келесиз. Табияттын өзү ар кандай философиялык системадан да акылдуураак деген сезим болду беле?
– Табият талашпайт, далилдебейт. Ал жөн гана кемчиликсиз гармонияда жашайт. Ар бир атом өз ордунда турат, ошол себептен бүткүл түзүмдүн туруктуулугу жаралат. Бул мыйзам ченемдүүлүк адам коомуна окшош. Ар бир адам жалпы жыргалчылык алдында өз жоопкерчилигин түшүнгөндө, чыныгы гармония жаралат. Кристаллдар мага сабырдуулукту, ички тартипти жана жөнөкөйлүктү урматтоону үйрөттү. Табияттын эң улуу мыйзамдары таң калаарлык лаконикалуу.
– Сиз табияттын геометриясы түрк архитектурасынын оймо-чиймелери менен дал келерин далилдедиңиз. Демек, сулуулук да илимдин тилиби?
– Албетте. Азербайжан, Түркстан, Селжук жана Осмон доорлорунун архитектурасын изилдеп жатып, заманбап кристаллография бир нече кылымдан кийин гана сүрөттөп берген мыйзам ченемдүүлүктөрдү дайыма көрүп турдум. Биздин ата-бабаларыбыз «мейкиндик тобу» же «симметрия» деген терминдерди билишкен эмес, бирок дүйнөнүн математикалык сулуулугун интуитивдик түрдө сезишкен. Илим чындыкты издейт, искусство аны сулуулук аркылуу ачып берет. Алар эч качан карама-каршы болгон эмес.
– Эмне үчүн заманбап адам илимди жана искусствону бөлгөн, ал эми улуу цивилизациялар аларды бир бүтүн катары кабыл алышкан?
– Бул ашыкча адистешүүнүн натыйжасы. Азыркы учурда билимдер көптөгөн багыттарга бөлүнүп, адам дүйнөнүн бүтүндөй көрүнүшүн сейрек көрөт. Ал-Фараби, Ибн Сина, Омар Хайям, Леонардо да Винчи үчүн мындай бөлүнүү болгон эмес. Алар математика, философия, искусство жана жаратылыш илимдеринде бирдей эркин болушкан. Илимсиз искусство муздак технологияга айланып кетиши мүмкүн, искусствосуз илим тереңдигин жоготушу мүмкүн.
– Ондогон жылдар бою окутуучулук кесибиңизде көптөгөн окумуштууларды тарбияладыңыз. Адамга кеңири ой жүгүртүүнү үйрөтүүгө болобу?
– Ой жүгүртүүнүн масштабы көбүрөөк таланттан эмес, мүнөздөн жаралат. Мугалимдин милдети адамды билим менен толтуруу эмес, анын ичиндеги кызыгууну сактап калуу. Мен студенттериме дайыма айтам: экзаменди ийгиликтүү тапшырууну максат кылбагыла. Келечек муундарга мааниси бар нерсени жаратууга умтулгула. Мына ушундай максаттар адамды өзгөртөт.
– Азербайжанда жана Түркияда иштегенсиз. Азыркы учурда түрк дүйнөсүн эң күчтүү бириктирип турган нерсе эмне?
– Жалпы тарых жана маданият пайдубал түзөт, бирок келечекти биргелешкен илим жана жалпы тил аныктайт. Окумуштуулар котормочусуз бири-бирин түшүнө алса, алардын ортосунда руханий байланыш сакталат. Бакудан Карска, Ташкенттен Алматыга чейин жаш изилдөөчүлөр бүткүл адамзатка кызмат кыла турган билимди биргелешип жарата алышат. Түрк дүйнөсүнүн чоң күчүн мына, ушундан көрөм.
– Сиз көп жылдар бою түрк тилдеринин илимий терминологиясын өнүктүрүү менен алектендиңиз. Эмне үчүн тил илим үчүн мынчалык маанилүү?
– Тил – бул жөн гана баарлашуу каражаты эмес. Бул ой жүгүртүү ыкмасы. Эл өз эне тилинде илим жаратууну токтоткондо, акырындык менен башка цивилизациялардын категорияларында ой жүгүртө баштайт. Жалпы илимий терминология биргелешкен изилдөөлөргө, идеяларды алмашууга жана жаңы мектептердин жаралышына жол ачат. Мына ушул тил интеллектуалдык биримдиктин пайдубалы болуп калат.
– Жасалма интеллект илимий дүйнөнү тездик менен өзгөртүп жатат. Машина бир күнү адамдан жакшы ачылыштарды жасай алабы?
– Жасалма интеллект кайсы бир окумуштуудан алда канча ылдам чоң көлөмдөгү маалыматты талдай алат. Бирок билим менен түшүнүктүн ортосунда чоң айырма бар. Машина мыйзам ченемдүүлүктү таба алат, бирок ал жашоону сезе албайт, адамзатка карата жоопкерчилик сезимин туя албайт же ачылыштын моралдык баалуулугун түшүнө албайт. Жасалма интеллект өзгөчө курал бойдон кала берет, бирок ачылыштын маңызы ар дайым адамдын акылынан жаралат.
– Бүгүнкү күндө илим үчүн чоң коркунуч туудурган нерсе – бул каржылоонун жетишсиздигиби же таң калуу жөндөмүн жоготуубу?
– Каржылык кыйынчылыктарды жеңүүгө болот. Кызыгууну жоготуу алда канча коркунучтуу. Санарип доору адам суроо бергенге жетишкенче, даяр жоопторду тезирээк сунуштайт. Бирок илимдин башталышы дал ушул суроо болуп саналат. Бала айлана-чөйрөгө таң калуу менен карап турганда, жаңы ачылыштарга үмүт бар.
– Сиздин көз карашыңызды илимге гана эмес, адамга да өзгөрткөн бир ачылыш болду беле?
– Ооба. Кристаллдык түзүлүштөрдү изилдеп жатып, жаратылышта эч нерсе өз алдынча жашабайт экендигин түшүндүм. Ар бир элемент башкалар менен өз ара аракеттенгенде гана маанилүү болуп калат. Ошондо мен адамдардын ортосундагы көптөгөн бөлүнүүлөр канчалык жасалма экенин түшүндүм. Жаратылыш бизге гармония өз ара байланыш аркылуу жараларын дайыма эскертип турат.
– Бүгүнкү күндө мамлекеттер технологиялык лидерликке умтулуп жатышат. Илгерилетүүнүн ылдамдыгы акылмандыктан маанилүү болуп калганда, адеп-ахлак багыттарын кантип сактап калууга болот?
– Ар кандай технология адамга кызмат кылышы керек, тескерисинче эмес. Эгер өнүгүү адеп-ахлак негизинен ажыраса, ал коркунучтуу болуп калат. Илим жоопкерчилик, адам өмүрүн жана маданий мурасты урматтоо менен жаралышы керек. Дал ушул баалуулуктар өнүгүүнүн адамдык жүзүн жоготпоого мүмкүндүк берет.
– Бир гана адистик боюнча өмүр бою иштеп, чоң окумуштуу болууга болобу?
– Терең адистешүү зарыл, бирок жетиштүү эмес. Улуу ачылыштар ар кайсы билим чөйрөлөрү биригип турган жерде жаралат. Химия искусство менен, математика тарых менен, ал эми физика философия менен жолукканда, дүйнөнү таптакыр жаңыча түшүнүү пайда болот. Жаратылыштын өзү дисциплиналар арасында чек араларды билбейт.
– Жообу көптөн бери жаныбызда жатса да, адамзат али ача элек кайсы ачылыш бар?
– Биз дагы деле бири бирибиз менен гармонияда жашоону үйрөнө элекпиз. Жаратылыш күн сайын мисал көрсөтүүдө. Кристаллда миллиарддаган бөлүкчөлөр бири-биринен айырмаланып турат, бирок дал ушул айырмачылык бүтүндөй түзүлүштүн туруктуулугун камсыздайт. Адамзат бул жөнөкөй мыйзамды эми гана үйрөнө баштады.
– Сиз жашаган мезгил аралыгында дүйнө таанылгыс болуп өзгөрдү. Адамда эмне өзгөрбөй кала алат?
– Технологиялар, жашоо ылдамдыгы, саясий системалар өзгөрөт. Адамдын маани издөө, сүйүү, жаратуу жана из калтыруу умтулуусу өзгөрбөйт. Улуу азербайжан акыны Самед Вургундун мындай дегени бар: «Дүйнө өзгөрөт, адамдар өзгөрөт… Бирок максатка умтулуу жана аракет түбөлүккө калат». Так ушул алга умтулуу адамды адам кылат.
– Эгер сиз кийинки муундарга бир гана ой калтыра алсаңыз, ал кайсы болот эле?
– Билимдин эң бийик чокуларына жеткиле, бирок тамырыңардан эч качан ажырабагыла. Маданиятын, тилин жана руханий баалуулуктарын сактаган адам гана убакытты жеңип өтүп, бүткүл адамзатка кызмат кыла турган мурас жарата алат.
– Гажалы мырза, терең, мазмундуу жана чынчыл сүйлөшүү үчүн рахмат. Бүгүн биз илим жөнүндө гана эмес, абийир, маданият, тил, жоопкерчилик жана адамзаттын келечеги жөнүндө да сүйлөштүк. Сиздин ойлоруңуз жөн гана билим алганды эмес, анын чыныгы баалуулугун түшүнгөндү каалаган ар бир адамдын жүрөгүнө жетет деп ишенем.
– Сизге да, Ассоль Абдыкалыевна, илимий ачылыштар жөнүндө гана эмес, алардын артында эмне тураары жөнүндө да сүйлөөгө мүмкүндүк берген суроолоруңуз үчүн чоң рахмат. Чыныгы диалог тараптар биргелешип маани издегенде жаралат. Мындай баарлашуулар жаштарды суроо берүүдөн коркпоого, тамырлары менен байланышын сактоого жана эң улуу ачылыштар адамдык кызыгуудан, өзүнө болгон чынчылдыктан жана кийинки муундарга жоопкерчиликтен башталарын эстен чыгарбоого шыктандырат деп чын дилимден ишенем.