Наталья КИЛЯЗОВА: Айыл чарбасынын адаптациялык потенциалын жогорулатуу боюнча Улуттук адаптациялоо планында кандай чаралар каралган?
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын айыл чарба өндүрүмдүүлүгүнө кандай таасирин тийгизип жатат? Бул тууралуу Мал чарба жана жайыт институтунун жайыт жана тоют бөлүмүнүн башчысы Наталья КИЛЯЗОВА айтып берди.
– Кыргызстан климаттык өзгөрүүлөрдүн алдында өтө алсыз. Жаан-чачындын, калың кардын жана жер көчкү схемасынын өзгөрүшү экосистемага гана эмес, азык-түлүк коопсуздугуна, өзгөчө калктын аялуу катмарына терс таасирин тийгизет.
Айыл чарба кургакчылыктын, селдердин, сугат суунун убактысын жана жеткиликтүүлүгүн өзгөртүүнүн, ошондой эле зыянкечтердин көбөйүшүнүн жана чаңдаткычтардын ар түрдүүлүгүнүн азайышынын кесепеттерине туш болууда, мунун баары тамак-аш өндүрүшүнө, тамак-аштын ар түрдүүлүгүнө жана азыктык баалуулугуна терс таасирин тийгизет.
Айыл чарба кургакчылыктын, селдердин, сугат суунун убактысын жана жеткиликтүүлүгүн өзгөртүүнүн, ошондой эле зыянкечтердин көбөйүшүнүн жана чаңдаткычтардын ар түрдүүлүгүнүн азайышынын кесепеттерине туш болууда, мунун баары тамак-аш өндүрүшүнө, тамак-аштын ар түрдүүлүгүнө жана азыктык баалуулугуна терс таасирин тийгизет.
Кыргыз Республикасынын климаттык шарттары дыйканчылык үчүн кооптуу зонаны жаратат. Сугат суунун азайышы жана температуранын кескин өзгөрүшү мелиоративдик абалга жана айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнө түздөн-түз таасирин тийгизет, бул өз кезегинде өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугуна коркунуч келтирет.
– Өлкөдөгү дыйкандар суунун аздыгынан тышкары кандай климаттык көйгөйлөргө туш болушат? Бул маселелерди чечүү боюнча Министрлер Кабинети тарабынан кандай чаралар көрүлүүдө?
– Айыл чарба багытындагы жерлер кургак климаттуу аймактарда жайгашып, республикада суу ресурстары бирдей эмес бөлүштүрүлгөн. Ошондуктан, тоолуу рельефти жана суу сактагычтарды курууга жана кароого кеткен чыгымдардын көптүгүн эске алуу менен, туруктуу каржылоо үчүн олуттуу кыйынчылыктарды жаратып, чыгымдарды көбөйтүүчү ишенимдүү ирригациялык системаны камсыз кылуу маанилүү. Климаттык факторлор - температуранын жогорулашы жана жаан-чачындын азайышы - жайыттардын түрдүүлүк курамынын өзгөрүшүнө жана тоют өсүмдүктөрүнүн түшүмүнүн азайышына алып келиши мүмкүн.
Жазда аба табынын көтөрүлүшү жана өсүмдүктөрдүн эрте өнүгүүсү апрель жана май айларында сууга болгон суроо-талапты жогорулатып, сууну эффективдүү башкарууну талап кылат. Кургакчылык жана жайыттардын бузулушу мал чарба продукциясын өндүрүүгө жана малдын өндүрүмдүүлүгүнө терс таасирин тийгизүүдө. Абалды жайыттарды башкаруунун натыйжасыздыгы жана жерди пайдалануунун өзгөрүшү курчутуп жатат.
– Жайыттардын жана айыл чарба жерлеринин чөлгө айлануусун жана деградациясын алдын алуу боюнча кандай чаралар көрүлүп жатат?
– Жайыттардын деградациясы жана түшүмдүүлүктүн төмөндөшү мал чарбачылыгын өнүктүрүүдөгү негизги тоскоолдуктардын бири бойдон калууда. Температуранын андан ары жогорулашы менен өсүмдүктөрдүн жамааттарынын жылышы жана биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу мүмкүн, бул желбеген өсүмдүктөрдүн жайылышына жана баалуу тоют өсүмдүктөрдүн азайышына алып келет.
Жайыттарды сарамжалдуу пайдалануу – жайыттардын жыштыгын жана аларга жүктөлгөн жүктү тең салмакта кармоо – алардын түшүмдүүлүгүн сактоого жана чөптүн курамын турукташтырууга мүмкүндүк берет.
Деградацияланган жайыттарды калыбына келтирүү үчүн көп жылдык тоют чөптөрүн кайра себүү керек, бул топурак-климаттык шарттарды эске алганда эң натыйжалуу жол. Ошондой эле аймактарда үрөн участокторун уюштуруу менен көп жылдык чөптөрдүн үрөнүн өндүрүүнү жолго коюу маанилүү. Бул чаралар пилоттук чарбаларда ишке ашырыла баштады жана айыл чарбасына тармактык адаптациялоо планына киргизилди.
Айыл чарба жерлеринин деградациясын болтурбоо үчүн көп жылдык чеп чөптөрүн кошуу менен которуштуруп айдоолорду колдонуу, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн эрте бышуучу жана кургакчылыкка чыдамдуу сортторун колдонуу, ошондой эле сууну үнөмдөөчү технологияларды киргизүү зарыл.
– Президент Садыр Жапаровдун “Агроөнөр жай комплексин мындан ары өнүктүрүү боюнча чаралар жөнүндө” жарлыгын ишке ашыруунун алкагында кайра иштетүү тармагын өнүктүрүү каралган. Бул чаралар климаттын күн тартибин жана климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну кантип эске алат?
– Айыл чарбасы Кыргызстандын экономикасынын азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу жана экспорттук потенциалды өнүктүрүүдөгү негизги тармак болуп саналат. Жарлыкта климаттык күн тартибине байланыштуу 13 тапшырма каралган, анын ичинде органикалык өндүрүштүн аянтын көбөйтүү, жайыттарды жакшыртуу, түшүмсүз жерлерди өздөштүрүү жана айыл чарба камсыздандыруу системасын киргизүү.
Сугат тармагын туруктуу өнүктүрүү үчүн тамчылатып жана жамгыр менен сугаруу ыкмалары, а азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу үчүн азык-түлүк коопсуздугу институтун түзүү жана айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнү көбөйтүү каралууда.
Илим менен билимди өнүктүрүү, агроөнөр жай комплексинде адистерди даярдоо, лабораторияларды түзүү жана фермерлерди маалыматка жеткиликтүү кылуу маанилүү. Чарбаларды консолидациялоого, жеңилдетилген насыялоону жөнөкөйлөштүрүү жана жашыл технологияларды киргизүүгө багытталган чаралар туруктуу айыл чарбасын өнүктүрүүгө жана климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоого негиз түзөт.
– Айыл чарбасын климаттын өзгөрүшүнө тармактык адаптациялоо планында кандай чаралар камтылган?
– Айыл чарба жана ирригация секторунун стратегиялык максаты - ийкемдүү потенциалды жана экосистеманын туруктуулугун жогорулатуу аркылуу климаттын аялуулугун азайтуу. Климатка туруктуулукту жогорулатуу, ресурстарды пайдаланууну жакшыртуу жана инновациялардын жардамы менен азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу боюнча негизги аракеттер көрүлөт.
Мисалы, адаптациялык потенциалды жогорулатуу үчүн төмөнкү чаралар пландаштырылууда:
● фермерлердин адаптациялык потенциалын жогорулатуу жана окутуу программасын иштеп чыгуу;
● климаттын өзгөрүшүнө туруктуу айыл чарба өсүмдүктөрүнүн жаңы сортторун түзүү;
● малдын продуктуулугун жогорулатуу;
● мал чарбачылыгы жаатындагы мыйзамдык базаны өркүндөтүү.
Экосистеманын туруктуулугун жогорулатуу үчүн төмөнкүлөр каралган:
● инвентаризациялоо жана жайыт инфраструктурасын жакшыртуу;
● климатка чыдамдуу өсүмдүктөрдү үрөн менен камсыз кылуу үчүн үрөн чарбаларынын тармагын кеңейтүү;
● санариптик топурак картасын иштеп чыгуу.
Климаттын аялуулугун азайтуу үчүн төмөнкү чаралар да камтылган:
● айыл чарбасына индекстик камсыздандырууну киргизүү;
● үрөндөр себилген жайыттар аркылуу тоют камсыз кылууну жакшыртуу;
● калктын кирешелерин диверсификациялоо, анын ичинде канаттуулар чарбасын, балык чарбасын, балчылыкты жана багбанчылыкты өнүктүрүү.
Бул чаралардын баары айыл чарбасын климаттын өзгөрүшүнө туруктуу кылуу, ошону менен бирге анын өндүрүмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун сактоого багытталган.