Марс Сариев: ЮСАИДде 10 жакшы программа бар болсо, анын бири чалгындоо мүнөзүнө ээ болгон
Марс Сариев саясат таануу жана аналитикага болгон жолун Илимдер академиясынын Философия жана укук институтунда Азиз Салиев, Арон Брудный өңдүү алптар менен баштаган. Андан кийин тышкы саясат мекемесинде иштеди, бирок кыргызстандыктар аны божомолдору ишке ашкан кадырлуу саясат таануучу катары билишет. Марс Сариев “Караван Инфого” келечектин образдары жана мамлекеттик-саясий түзүлүш тууралуу маек курду.
– Марс Осмонкулович, бизди курчап турган чындык күн сайын абдан татаалдашып баратат, дүйнөдө чыр-чатакты жаратуучу бир топ факторлор өсүүдө. Буга калктын көбөйүшү, ресурстардын кыскарышы жана теңсиздиктин күчөшү кирет. Мунун баары аң-сезимди манипуляциялаган технологиялардын өзгөчө өсүшүнө кошулат. Мындай шартта башкаруу системасын жөнөкөйлөштүрүү керек деп ойлойсузбу?
– Сиз айткандар жасалма интеллект, биз азыр такыр башка, кайсы бир ар түрдүүлүк мыйзамы, Эшби мыйзамы бар абалга өтүп жатабыз. Ал мамлекеттик башкаруу системасы башкаруу объектисинен татаалыраак болушу керек жана ошондо мамлекет иштейт деп айтат. Эгер ал системадан жеңилирээк болсо, анда ал кармабайт. Ошондуктан жөнөкөй башкаруу системасы объекттин өзүн, коомду жөнөкөйлөтүүгө умтулат. Башкаруучулар жана башкаруу системасы башкарылуучу объектке караганда татаалыраак болушу керек.
– Сизге биз тескери багытты көздөп бараткандай сезилбейби?
– Республикабызда башкаруу класы белгилүү бир интеллектуалдар тобуна таянышы керек, ошондой эле боштук жаралган жерлерде интеллектуалдык чөйрө, клубдук мейкиндик болушу керек жана биз учурдагы башкаруучуларга жардам берүүгө тийишпиз. Мен, тилекке каршы, азыр башкаруу классы менен интеллектуалдык элита ортосундагы ушундай байланышты байкабайм, бул чоң коркунуч туудурат.
– Келиңиз америкалык системаны алып көрөбүз, менимче, бул эң татаал система.
– Эң туруктуу жана эң татаал. Ал алгачкы отурукташкандар тарабынан түзүлгөн жана бул мамлекет нөлдөн баштап түптөлгөн. Азыр биз 200 жыл мурда түзүлгөн система мезгил талабаны жараша өзгөрүп тураарын көрүүдөбүз. Ошол эле Трампка байланыштуу болуп жаткан окуялар үрөйдү учуруп, анын дарегине ар кандай айыптоолор айтылууда. Системанын өзгөрүшү жүрүүдө, бул америкалык коомчулуктун учурдагы реалдуулукка болгон жообу. Трамптын бийлиги учурунда ал бир топ натыйжалуу болооруна ишенем.
Америкалык система либерализм авторитардык режим бекемделе баштаган дүйнөдө иштебей калганын, жер шары кичинекей экенин, технология баарын агартып жатканын түшүндү. Масондор мурда айткандай, бийликтегилер мамлекеттерди кризистен авторитардык режимдер гана чыгарарын түшүнүшөт. Либерализмдин кризиси болууда. АКШ Россия өңдүү мамлекеттерден айырмаланып кайра форматташа алат. Бул жерде ыкма бар – куурап калган бутакты кыйып салуу керек, куураган бутак бул либерализм, азыр ошол куураган бутактардын баары ыргытылып, жандуу бутактар гана калат.
– Штаттын калкы бир топ консервативдүү, мындан улам аялдар жакын арада бийликке келбейт деген туюм жаралууда.
– Мында «deep state» деген түшүнүк бар, башкача айтканда тереңдетилген мамлекет. Россиянын өнөржайчылары, республикачылардын артында тургандар Байдендин артында турган финансисттер менен макулдашты, ошондуктан финансисттер атайын алсыз фигура Харристи чыгарышты, бул элитанын АКШнын кызыкчылыгы үчүн жасаган келишими. Аларда адатта талаш-тартыш болот, бул жолу элита келишимге барды, ошондуктан Трамп бардык штатта жеңишке жетишти.
Хиллари Клинтондун учурунда глобалисттердин бир бөлүгү үчүнчү дүйнөлүк согушту баштоого даяр болгон жагдай жаралган, эгер алар жеңип чыкса, биз согушта эчак күйүп кетмекпиз. Мисалы, Билл Клинтон дээрлик нормалдуу башкарган, анткени тең салмактуулук системасы, абдан чоң аналитикалык структуралар бар болчу, алар кеңеш беришкен, ошондой эле аялы да чоң роль ойногон. Клинтон өзү да тарыхтагы эң акылсыз президент экенин, дарактардын артындагы токойду көрө албай турганын айткан. Бирок системанын түзүлүшү жана аналитикалык структуралар иштегендиктен, аппарат, анан да акыл кошчу аялы болгондуктан, анын учурунда эч кандай катаклизм орун албады.
– СССР убагында күчтүү БК Аппараты жана Өкмөт аппараты болгон.
– Сталиндин айткан сөзү бар: “Кадрлар баарын чечет”. Сталиндин өлүмүнөн кийин кандуу ротация токтотулду. Сталин өлгөндө Эйзенхауэр мындай деген: “Болду, Советтер Союзу түгөндү”, анткени элитанын ротациясы жок. Бийликке Хрущев келгенде чиримей башталды. Чет өлкөлөдө соода өкүлчүлүктөрү пайда болду, валюта чогултушту, башкаруу аппараты чириди, ичкериде Яковлевдин, Андроповдун Батыш менен жакындашкан идеялары жаралды. Бизди европалык үй-бүлөгө киргизгиле, а биз Советтер Союзун беребиз.
– Аппарат өтө чоң роль ойнойт. Азыр Трамп Аппаратты уратып жатат. Бизде USAIDдин өнөр жайын, айыл чарбасын колдогон көп программасы бар болчу.
– Түстүү революцияларды, “Роза”, “Жоогазын” революцияларын дагы ошолор жасаган. Негизги каржылоо USAID аркылуу болуп турган.
– Бизде мыйзам кабыл алынгандан кийин НПОло барбы?
– Алар акчасыз калышты. Эмне үчүн USAIDди жоюп, Азаттык радиосун жаап жатышканын билесизби? USAID мамлекеттин ичиндеги мамлекетке айланды, америкалык истеблишменттер менен биргеликте жергиликтүү бейөкмөтчүлөрүбүз байып, өз ширесинде кайнады.
Азаттыкта мыкты журналисттер топтолгон, алар кыргыз сегментинде иштешсе деле болмок, бирок айлык акы жакшы болгондуктан Азаттыкта иштеп, америкалык администрацияга керектүү болгон материалдарды берип турушту. Бирок бизде азыр мындай нерсе ишке ашпайт, азыр Акаев, Бакиевдин мезгили эмес. Грузияда дагы ишке ашпай ашпай алды, анткени Саакашвилиден кийин өзгөрүү болду, бул демек, дарактын куураган бутактары кыйылды. Ички иликтөө жүргүзүлүп, бул көп миллиард долларлык уурулуктар USAIDден табылган. USAIDде абдан көп жакшы программалар бар болчу, бирок америкалыктар, батыштык түзүм адатта мындай кылат – 10 жакшы толук кандуу программалар: айыл чарба, саламаттыкты сактоо ж.б. жана алардын бири чалгындоо мүнөзүнө ээ болот. Мисалы, толеранттуулук жана конфликттер, анын баары кыргыз-тажик чек арасында жайгашкан, бул деген чалгындоо да. Көптөгөн программалар пайдалуу болду, бирок диверсия менен алектенген интерполяцияланган программалар да кездешти.