Лада Хасанова: Бүгүн Майлуу-Сууну туристтерге уникалдуу уран мурасы аркылуу ачууга болот
Майлуу-Суудагы Уран мурасы музейи 2022-жылдын 16-июлунда ачылып, шаардын тарыхын – уран өнөр жайынын калыптанышынан баштап, аймактарды рекультивациялоого чейинки мезгилди баяндаган жайлардын бири болуп калды. Көргөзмө негизинен архивдик жана маалыматтык форматта түзүлүп, уран казып алуу Майлуу-Суунун өнүгүшүнө кандай таасир тийгизгенин ырааттуу көрсөтөт. Мындай музей эмне үчүн ачылган, экспозиция кантип түзүлгөн жана өнөр жай өтмүшү шаардын туристтик келечегинин бир бөлүгү боло алабы – бул тууралуу Борбор Азиянын маданий мурасы боюнча гид, ЕККУнун туризмди өнүктүрүү боюнча долбоорунун консультанты Лада Хасанова айтып берди.
– Майлуу-Сууда Уран мурасы музейи качан ачылган жана аны түзүү идеясы эмнеден улам жаралган?
– Музей 2022-жылдын 16-июлунда ачылган. Ал Кыргызстандын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин жана Майлуу-Суу шаарынын мэриясынын демилгеси менен, эл аралык өнөктөштөрдүн колдоосунда түзүлгөн.
Музейди түзүү демилгеси колдоого алынгандан кийин, анын экспозициясы кандай болушу жана келүүчүлөргө так эмнени көрсөтүү керектиги тууралуу маселе жаралган.
Азыркы экспозиция форматынын идеясы Дмитрий Крутскийге таандык. Натыйжада музейди көп сандагы предметтик экспонаттар менен толтурбай, биринчи кезекте маалыматтык форматта түзүү чечими кабыл алынган.
Ошондуктан бул жерде бир нече тематикалык блокко бөлүнгөн стенддер орнотулган. Алардын жардамы менен келүүчүлөр уран казып алуунун, уран өнөр жайынын жана шаардын өнүгүшүнүн тарыхын ырааттуу түрдө байкай алышат.
– Аймактын уран тарыхы тууралуу баяндоо кайсы мезгилден башталат?
– Экспозиция бул тарыхты радиоактивдүү минералдарды алгачкы изилдөөлөрдөн баштап, совет мезгилиндеги кендерди өнөр жайлык өздөштүрүүгө чейин кеңири кароого мүмкүндүк берет.
Кыргызстан үчүн бул тема өзгөчө маанилүү, анткени XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында аймактын түштүгүндө геологиялык изилдөөлөр жүргүзүлүп, курамында уран бар минералдар менен иштер жасалган.
Кийинчерээк изилдөөлөр совет мезгилинде уланып, уран тармагы өзгөчө Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде жана андан кийин активдүү өнүгө баштаган.
– Майлуу-Суу советтик атом өнөр жайы менен кантип байланышкан?
– Советтер Союзунун атом өнөр жайы калыптанып жаткан мезгилде Борбор Азия уран сырьёсун алууда маанилүү аймактардын бири катары каралган.
Ошол кездеги Кыргыз ССРинин аймагында уран казып алуу өнөр жайына байланышкан бир нече калктуу конуш болгон. Алардын эң маанилүүлөрүнүн бири Майлуу-Суу болуп калган.
1940-жылдары бул жерде өнөр жай шаарчасы калыптана баштаган. Анын баары жашыруун режимде жүргүзүлгөн, анткени бул стратегиялык жактан маанилүү тармак болгон.
1946-жылдын август айын болочок шаардын калыптанышындагы негизги мезгилдердин бири деп айтууга болот. Майлуу-Суу шаары расмий статусун 1956-жылы алган.
– Шаардын өзүнүн өнүгүшүндө уран өнөр жайы кандай роль ойногон?
– Чындыгында, ал Майлуу-Суунун пайда болушуна жана тез өнүгүшүнө себеп болгон.
Ишканалардын тегерегинде шаардык инфраструктура түзүлүп, жумуш орундары пайда болгон, турак жайлар жана социалдык объектилер курулган. Ошондуктан шаардын тарыхын уран өнөр жайынын тарыхынан ажыратуу мүмкүн эмес.
Биз музейде дал ушул өз ара байланышты көрсөтүүгө аракет кылып жатабыз. Бул жөн гана кен байлыгын казып алуу жөнүндөгү баян эмес. Бул – адамдардын, өнөр жайдын жана ири өндүрүштүн тегерегинде калыптанган бүтүндөй бир шаардын тарыхы.
– Майлуу-Сууда уран казып алуу качан токтогон?
– 1960-жылдары уран казып алууну акырындык менен токтотуу чечими кабыл алынган, анткени арзаныраак кендер жана жаңы технологиялар пайда болгон.
Объекттерди жана кендерди консервациялоо башталган. 1960-жылдардын аягына чейин Майлуу-Сууда уран казып алуу токтогон.
Бирок өнөр жайдан кийин чоң мурас калган – анын ичинде калдык сактоочу жайлар жана мындан ары көзөмөлдү жана рекультивацияны талап кылган башка объекттер.
– Совет мезгилинде уран өндүрүшүнүн калдыктары менен кантип иштешкен?
– Атайын калдык сактоочу жайлар түзүлгөн. Калдыктар даярдалган аймактарга жайгаштырылып, үстүнө топурактын коргоочу катмарлары төшөлүп, суу жана сел каналдары курулган.
Бирок мындай объекттер туруктуу байкоону, ошондой эле бекемдөө жана рекультивация боюнча мезгил-мезгили менен иштерди жүргүзүүнү талап кылат.
Советтер Союзунун акыркы жылдарында рекультивация иштери жүргүзүлүп турган, бирок андан соң 1990-жылдар башталды. Бул постсоветтик мейкиндик үчүн, айрыкча өнөр жай шаарлары үчүн оор мезгил болгон.
Финансылык мүмкүнчүлүктөр жетишсиз болуп, көптөгөн ишканалар токтоп, жумушсуздук өскөн. Мындай шартта масштабдуу рекультивация маселесин чечүү кыйын эле.
– Кырдаал качан өзгөрө баштады?
– Кийинчерээк уран мурасы көйгөйүнө эл аралык жана мамлекеттер аралык деңгээлде көңүл бурула баштады.
2010-жылдардан тартып уран өндүрүшүнүн таасирине кабылган аймактарды рекультивациялоого багытталган программалар жанданды. Иштер Майлуу-Сууда гана эмес, Кыргызстандын советтик уран мурасы менен байланышкан башка калктуу пункттарында да жүргүзүлдү.
Рекультивация – өтө маанилүү процесс, анткени экологиялык маселелерди чечмейинче, мындай аймактардын жаңы өнүгүүсү тууралуу толук кандуу сөз кылуу мүмкүн эмес.
– Бул иш туризм үчүн канчалык маанилүү?
– Биз үчүн бул принципиалдуу маселе. Мурда радиациялык кырдаалга байланыштуу кооптонуулар жана стереотиптер болгондуктан, туристтерди чакыруу кыйын болчу.
Адистердин айтымында, жүргүзүлгөн иштерден кийин шаардагы радиациялык фон уруксат берилген ченемдердин чегинде турат. Мына ушул себептен бүгүн биз туризмди өнүктүрүү тууралуу алда канча ишенимдүү айта алабыз жана адамдарды Майлуу-Суу менен таанышууга чакыра алабыз.
Албетте, көпчүлүк үчүн шаардын аталышы азыр да биринчи кезекте уран жана калдык сактоочу жайлар менен байланыштуу. Бирок биз бул тарыхтын уландысы бар экенин көрсөткүбүз келет.
– Демек, уран өтмүшүнүн өзүн бүгүнкү күндө туристтик ресурс катары кароого болобу?
– Ооба. Тарыхтын бул бөлүгүн жөн эле унутуп коюуга болбойт. Тескерисинче, аны туура көрсөтүп, түшүндүрүүгө болот.
Уран мурасы – Майлуу-Суунун тарыхынын жана бүтүндөй аймактын өнөр жайлык өнүгүү тарыхынын бир бөлүгү. Музей бул тууралуу тынч, кесипкөй жана фактыларга таянып айтып берүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Турист бул жерде шаар эмне үчүн пайда болгонун, өнөр жай кандай өнүккөнүн, ал адамдардын жашоосунда кандай роль ойногонун жана бүгүнкү күндө бул аймактарда кандай иштер жүрүп жатканын биле алат.
Бул Майлуу-Сууга таптакыр башкача көз карашты жаратат – мурдагы уран шаары катары гана эмес, изилдөөгө жана сактоого татыктуу уникалдуу өнөр жай тарыхы бар жер катары.
– Музей шаардын мындан аркы өнүгүүсүндө кандай роль ойной алат?
– Музей Майлуу-Суу боюнча туристтик маршруттун маанилүү пункттарынын бири боло алат.
Шаардын өнөр жай мурасы, архитектурасы, кооз жаратылышы, тоо маршруттары жана өзгөчө тарыхы бар. Бул багыттарды туура айкалыштыра алсак, кызыктуу туристтик продукт түзүүгө болот.
Бүгүнкү күндө биздин милдет – Майлуу-Суунун эшиги коноктор үчүн ачык экенин көрсөтүү. Биз адамдарды бул жакка келип, шаарды өз көздөрү менен көрүп, анын тарыхы менен таанышып, анын канчалык өзгөчө экенин түшүнүүгө чакырабыз.