Сардар Ашимов: экономикалык кылмыштардын бетин ачуудагы цифралардын жардамы
Соттук-экономикалык экспертиза – экономикалык кылмыштардын бетин ачуудагы маанилүү инструмент. КР Юстиция министрлигине караштуу Соттук-эксперттик кызматынын Экономикалык экспертизалар башкармалыгынын башчысы Сардар Ашимов маегинде эксперттерди иши, изилдөө ыкмалары жана соттук өндүрүштөгү каржылык анализдин ролу тууралуу кеңири айтып берди.
– Экономикалык экспертиза башкармалыгы эмне менен алектенет жана кандай багыттар боюнча иштейсиздер?
– Башкармалыктын эксперттери эки негизги багыт боюнча экспертиза жүргүзүшөт: бухгалтердик эсепке алуу жана отчеттуулукту изилдөө, ошондой эле финансылык-экономикалык ишмердүүлүктү изилдөө. Биз жарандык, экономикалык жана кылмыш иштеринин үстүндө иштейбиз, тергөөгө жана сотко татаал финансылык процесстерди түшүнүүгө жардам беребиз.
– Эмне үчүн бүгүнкү күндө соттук-экономикалык экспертиза суроо-талапка көбүрөөк ээ болуп жатат?
– Азыркы реалдуулукта атайын билим болбосо, экономика тармагындагы кылмыштардын бетин ачуу дээрлик мүмкүн эмес. Адатта, экономикалык кылмыштар көп эпизоддуу, кылдаттык менен жашырылган жана документалдык жактан татаал. Тергөөчүдө бухгалтердик эсеп боюнча терең билим ар дайым эле боло бербейт, ошондуктан соттук-экономикалык экспертиза чындыкты аныктоодо негизги курал болуп саналат.
– Соттук-экономикалык экспертиза кандай маселелерди чечет?
– Биз уюмдардын финансылык-чарбалык ишмердүүлүгүн изилдейбиз, алардын финансылык абалын баалайбыз, мыйзамдардын сакталышын, келишимдик милдеттенмелердин аткарылышын, пайданын туура бөлүштүрүлүшүн, дивиденддердин төлөнүшүн, баалуу кагаздар, инвестициялар жана башка финансылык процесстер менен болгон операцияларды текшеребиз.
– Изилдөөнүн негизги багыттары кандай?
– Соттук-экономикалык экспертизанын алкагында төрт негизги багытты бөлүп көрсөтүүгө болот:
1. Акча каражаттарын жана материалдык баалуулуктарды эсепке алуунун жана эсептен чыгаруунун негиздүүлүгү;
2. Бухгалтердик эсептеги жетпей калган же ашыкча көрсөткүчтөрдү, ошондой эле аларды жашыруу ыкмаларын аныктоо;
3. Бухгалтердик документтерди жана отчеттуулукту мыйзамдарга, финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттарына жана бухгалтердик эсептин эрежелерине ылайык жүргүзүүнүн тууралыгын текшерүү;
4. Акча каражаттарынын жана материалдык баалуулуктардын сакталышына, ошондой эле жол берилген мыйзам бузууларга жооптуу адамдардын чөйрөсүн аныктоо.
– Соттук-экономикалык экспертизанын маңызы эмнеде?
– Анын маңызы сот процессинде далилдөөгө тийиш болгон жагдайларды финансылык-экономикалык илимдер жаатындагы атайын билимдердин негизинде аныктоодон турат. Жөнөкөй сөз менен айтканда, биз татаал цифралар тилин түшүнүктүү жана юридикалык маанилүү тыянакка "которобуз".
– Эксперттер экспертиза жүргүзүүдө кандай ыкмаларды колдонушат?
– Негизги ыкма документтердеги карама-каршылыктарды издөө жана талдоо болуп саналат. Мында эсептөө-аналитикалык, документалдык, статистикалык, экономикалык-математикалык ыкмаларды, ошондой эле экономикалык жана финансылык талдоо ыкмаларын колдонобуз.
– Эксперт-бухгалтерлердин алдына көбүнчө кандай маселелер коюлат?
– Акча каражаттарынын жана товардык-материалдык баалуулуктардын жетпей калган же ашыкча болгон фактыларын аныктоо, материалдык зыяндын суммасын аныктоо, мүлктү кабыл алуу, сактоо жана сатуу боюнча операциялардын, ошондой эле акча каражаттарынын кыймылынын тууралыгын текшерүү.
– Кандай документтер изилдөөнүн объектисине айланат?
– Биринчи кезекте бухгалтердик эсептин жана отчеттуулуктун түп нуска документтери: баштапкы документтер, эсепке алуу регистрлери, бухгалтердик отчеттуулук, инвентаризация материалдары. Ошондой эле келишимдер, макулдашуулар, актылар, нормативдик-пландык документтер, буйруктар жана башка уюштуруучулук-тескөөчү документтер изилденет.
– Эмгек жана жарандык талаш-тартыштар боюнча экспертизалар жүргүзүлөбү?
– Ооба, зыяндын ордун толтурууга байланыштуу иштер боюнча соттук-бухгалтердик экспертизалар, анын ичинде индексацияны эске алуу менен көп дайындалат. Мындай эсептөөлөр Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык, анын ичинде КР "Жумуш берүүчүнүн күнөөсү боюнча эмгек милдеттерин аткарууда кызматкердин жаракат алышына, кесиптик оорусуна же ден соолугуна башка зыян келтирилишине байланыштуу зыяндын ордун толтуруу суммасын керектөө товарларына жана кызмат көрсөтүүлөргө болгон баалардын жогорулашын эске алуу менен индексациялоо жөнүндө" мыйзамына ылайык жүргүзүлөт.
– Бухгалтердик эсеп коргоо функциясын аткарат деп айтууга болобу?
– Албетте. Бухгалтердик эсеп үч маанилүү функцияны аткарат:
• алдын алуучу – каржылык көзөмөл аркылуу мыйзамсыз аракеттердин алдын алат;
• чөйрөнү түзүүчү – укук бузуулардын документке калтырган изин аныктайт;
• коргоочу – экономикалык жана салыктык кылмыштарды аныктоого жана далилдөөгө жардам берет.
– Соттук-бухгалтердик жана соттук-экономикалык экспертизанын предмети эмне?
– Предмети болуп бухгалтердик эсептин маалыматтарын жана чыныгы чарбалык операцияларды чагылдырган финансылык көрсөткүчтөрдү талдоо саналат. Биз эсептик маалыматтарды бурмалоо ыкмаларын, алардын себептерин, механизмин жана уюмдун ишмердүүлүгүнүн финансылык натыйжаларына тийгизген таасирин аныктайбыз.
– Соттук-экономикалык экспертизада финансылык анализ кандай роль ойнойт?
– Финансылык анализ – соттук-экономикалык экспертизанын негизи. Анын максаты – компаниянын финансылык абалынын объективдүү картинасын алуу, негизги көрсөткүчтөрдү, активдер менен пассивдердеги, дебиторлор жана кредиторлор менен эсептешүүлөрдөгү өзгөрүүлөрдү аныктоо, соттун же тергөөнүн суроолоруна жүйөлүү жоопторду берүү.
– Соттук-экономикалык экспертизаны «цифралардагы чындыктын экспертизасы» деп айтса болобу?
– Дал ошондой. Биздин милдет – цифралар чындыкты айтышын, а эксперттердин тыянактары сотко мыйзамдуу жана адилеттүү чечим кабыл алууга жардам беришин камсыз кылуу.
