АКШ Иранды изоляциялоону күчөтүүдө: башкы бааны ким төлөйт?
АКШ Иранга каршы аскерий-экономикалык басымды олуттуу түрдө күчөттү. Америкалык аскер-деңиз күчтөрү өлкөнүн деңиз байланыштарын контролдоону кеңейтти, ал эми Вашингтондун санкциялык чаралары Ирандын экспортун жана импортун кыйла татаалдаштырды.
Ошол эле учурда, Америка Тегеранды экономикалык жактан андан ары изоляциялоого багытталган жаңы өнөктүктү баштады. АКШнын Каржы министрлиги Ирандын мунай, каржы, технология, авиация жана кеме куруу секторлоруна байланыштуу чет элдик компанияларга, банктарга, кемелерге жана жеке адамдарга каршы санкцияларды колдонуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтти. Буга чейин дээрлик 60 жеке адам, уюм жана деңиз кемелерине чектөөлөр салынган.
АКШнын Каржы министри Скотт Бессенттин билдирүүсүнө караганда, Дональд Трамп жеке өзү айрым мамлекеттердин жетекчилери менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, алардын Иран режими менен экономикалык өз ара аракеттенүүсүн токтотууга жетишүүдө. Вашингтон чет өлкөлүк түзүмдөр Иранга чектөөлөрдү айланып өтүүгө жардам берүүнү уланта берсе, алар экинчи санкцияларга дуушар болуп, америкалык каржы системасына жана долларлык эсептешүүлөргө жетүү мүмкүнчүлүгүнөн ажырап калышы мүмкүн деп эскертет.
Мамлекеттерге карата башка механизм колдонулат. Трамптын 2026-жылдын 6-февралындагы жарлыгы АКШга Ирандын продукциясын жана кызматтарын түздөн-түз же ортомчулар аркылуу сатып алган өлкөлөрдүн товарларына кошумча бажы салыгын киргизүүгө мүмкүндүк берет. Бирок мындай чаралар автоматтык түрдө киргизилбейт. Бул үчүн америкалык администрациянын өзүнчө чечими талап кылынат.
Мунун баары Ирандын өзү үчүн эмнени билдирет? Негизги тобокелдик - экономикалык изоляциянын кесепеттерин биринчи кезекте карапайым жарандар сезиши мүмкүн. Сооданы жана каржылык эсептешүүлөрдү чектөө инфляцияны тездетип, импорттук продукциянын баасын жогорулатып, жумуш орундарын кыскартып, керектүү товарларды жеткирүүнү татаалдаштырышы мүмкүн. Формалдуу түрдө азык-түлүк, дары-дармек жана гуманитардык жардам үчүн жеңилдиктер сакталат, бирок банктык жана логистикалык чектөөлөр көбүнчө уруксат берилген операцияларды да татаалдаштырат.
Кысымга Ирандын соода өнөктөштөрү да дуушар болушууда, айрыкча ирандык мунай экспортунун 80 пайызга жакын үлүшүнө туура келген Кытай, ошондой эле Түркия жана Тегеран менен экономикалык байланыштарын сактап калган башка мамлекеттер. Пекин буга чейин америкалык экинчи санкциялардын коркутууларын мыйзамсыз деп атап четке каккан жана өз кызыкчылыктарын коргоого даяр экендигин билдирген.
Принципиалдуу суроо туулат. Бир мамлекет ким ким менен жана кандай шартта соода кылууга укуктуу экенин аныктай алабы?
Юридикалык жактан алганда, АКШ башка өлкөлөргө Иран менен соода мамилелерин улантууга тыюу сала албайт. Америкалык чектөөлөр бир тараптуу чаралар болуп саналат жана БУУнун Коопсуздук Кеңешинин санкцияларына теңдеш эмес. Бирок иш жүзүндө Вашингтон өз рыногунун көлөмүн, эл аралык каржы инфраструктурасына таасирин жана дүйнөлүк соодада доллардын негизги ролун колдонот.
Натыйжада, башка мамлекеттер жана компаниялар оор тандоо алдында калышат. Иран менен кызматташтыкты улантуу же америкалык рынокка, банк системасына жана долларлык эсептешүүлөргө жетүү мүмкүнчүлүгүн тобокелге салуу. Ошондуктан, формалдуу түрдө АКШ дүйнө үчүн эрежелерди чыгарбайт, бирок анын экономикалык мүмкүнчүлүктөрү америкалык юрисдикциядан тышкары да кысым көрсөтүүгө мүмкүндүк берет.