III бөлүм. Бул үчүн институттар, командалар жана саясий жоопкерчилик керек. Кыргызстан топтолгон нааразычылыктын баасын азыр жакшы билет

Кыргызстан 2005, 2010 жана 2020-жылдары бийликтин кескин алмашуусун башынан өткөрдү. Ар бир учурда жагдайлар ар башка болгондуктан, аларды бир себепке байлоо туура эмес. Бирок жалпы сабак айдан ачык. Саясий чыр-чатак институттардын чегинен чыгып кеткенде, мамлекет үчүн кесепеттерин башкаруу кыйынга турат.

Мына ошондуктан, Кыргызстан үчүн бийлик үчүн күрөш кайрадан толкундоолор менен эмес, шайлоо менен аяктай турган механизмди түзүү өзгөчө маанилүү.

Туруктуу системада бийликтин алмашуусу жалпысынан тарыхый окуяга айланбашы керек. Бийликтеги команда шайлоодо утулуп, кетти. Оппозиция жеңип, бийликти колго алды. Бир нече жылдан кийин мурдагы бийлик кайрадан шайлоого катышат.

Кыргызстан үчүн бул азырынча калыптанган саясий салт эмес, тескерисинче максат.

Кыргызстанда ондогон жылдар бою саясат лидерлердин, каржылык топтордун, аймактык байланыштардын жана бейформал макулдашуулардын тегерегинде курулду. Партиялар көбүнчө конкреттүү шайлоолорго жана конкреттүү саясатчыларга карата түзүлүп, лидер жеңилгенден же кеткенден кийин тез эле таасирин жоготуп турган.

Ошондуктан 2010–2021-жылдардагы саясий системаны механикалык түрдө кайтаруунун да мааниси жок.

Ал мезгилдеги тажрыйба парламенттик түзүмдүн өзү эле күчтүү партияларды жаратпай турганын көрсөттү. Коалициялар көбүнчө саясий программалардын биримдиги эмес, ар кандай элиталык топтордун кызыкчылыктарын макулдашуунун жолу болуп калган.

Эски моделди калыбына келтирүүнүн ордуна, саясий тең салмактуулук чындап иштеген система керек.

Президенттик же парламенттик республикабы?

Президенттин күчтүү бийлигинин артыкчылыктары бар. Чечимдер тезирээк кабыл алынат, жоопкерчилик так, мамлекеттик машина аркылуу ири долбоорлорду ишке ашыруу оңой болот.

Бирок бийлик бир борборго канчалык көп топтолсо, анын катасынын баасы ошончолук жогорулайт.

Парламенттик система саясий жоопкерчиликти кеңири бөлүштүрөт, бирок алсыз партиялар болсо коалициялык соодалашууларга жана өкмөттөрдүн туруксуздугуна алып келиши мүмкүн. Кыргызстан парламенттик башкаруунун бул тарабын да көрдү.

Ошондуктан, кайсы республика жакшы деген талаш өзү көп нерсени чечпейт.

Парламент менен соттун канчалык көз карандысыздыгы, чыныгы саясий атаандаштык барбы, журналист чиновникти сындай алабы, оппозиция бийлик үчүн мыйзамдуу күрөшө алабы жана бийликтин өзүнө реалдуу чектөөлөр барбы – бул маанилүү.

Ушул фондо Казакстан кызыгууну жаратат. 2026-жылдын 1-июлунда ал жерде эки палаталуу парламенттен бир палаталуу Курултайга өтүүнү караган жаңы Конституция күчүнө кирди. Анын курамында партиялык тизмелер боюнча шайланган 145 депутат болушу керек. Курултайга алгачкы шайлоо 2026-жылдын 23-августуна белгиленген, ошондуктан жаңы парламенттик түзүм азырынча калыптануу баскычында турат.

Казакстандын тажрыйбасын көчүрүп алууга боло турган даяр үлгү катары эмес, жыйынтыктары али бааланып бүтө элек масштабдуу институционалдык реформа катары кароо туурараак болот.