Эмне үчүн Бишкектеги шаардык кыргыз чөйрө аймактардан келген чөйрөгө салыштырмалуу атаандаштыкка жөндөмсүз болуп калды?
Эмне үчүн Бишкектеги шаардык кыргыз чөйрө аймактардан келген чөйрөгө салыштырмалуу атаандаштыкка жөндөмсүз болуп калды?
Балким, жооп билимде, интеллектте же экономикалык ресурстарда эмес, социалдык матрицалардын айырмасында жатат. Шаардык кыргыз жаштарынын басымдуу бөлүгү ийгилик көбүнчө жеке карьерага, билимге жана жеке атаандаштыкка байланышкан советтик урбанизацияланган чөйрөдө калыптанган. Бул жагынан алганда, шаар маданияты акырындык менен жекелештирилген моделдин өзгөчөлүктөрүнө ээ болгон.
Айылдан келгендердин көбүндө социалдык байланыштардын башка тутуму сакталып калган — туугандык, жердештик, достук жана өз ара милдеттенмелер. Мындай тутумда адам жеке инсан катары гана эмес, социалдык тармактын түйүнү катары да жашайт. Шаарда жашоого мүмкүнчүлүк алган адам, ошол эле учурда туугандары, жердештери менен мамиле түзүп, маалыматка, жумушка орношууда жардамга, турак-жайга, капиталга жана саясий байланыштарга ээ болот.
Ошондуктан бир адамдын жеке ресурсу тез эле бүтүндөй тармактын ресурсуна айланып кетиши мүмкүн. Мына ушул жерде парадокс жаралат: жекече алганда күчтүү оюнчу жамааттык түрдө жакшы уюшкан тармакка утулуп калышы мүмкүн. Бир адам бир адам менен атаандашат, ал эми тармак тармак менен атаандашат.
Бул жагынан алганда Бишкек эки социалдык уюштуруу моделинин — шаардык индивидуализацияланган жана тармактык — кагылышуусунун өзүнчө бир лабораториясын түзөт. Бишкекке миграция боюнча изилдөөлөр чынында эле "шаардык" жана "кийин келген" кыргыздардын ортосундагы туруктуу айырмачылыктарды, ошондой эле бул чек аранын түндүк-түштүк жана шаар-айыл багыттарын каттайт.
Окшош механизм көптөгөн диаспоралык жамааттарда — еврей, корей, дунган, өзбек, уйгур жана башкаларда да кездешет, бирок алардын ийгиликтүү адаптациялануусунун жана экономикалык мобилизациясынын себептери ар түрдүү жана бир "тармак маданиятын" жаратпайт. Мындай системанын күчү ишенимди, тууганчылыкты жана өз ара милдеттенмелерди социалдык капиталга айландыруу жөндөмүндө турат.
Бул жагынан алганда, байкалаарлык аналог – неандерталдардан Homo sapiens’ке өтүү. Окумуштуулар чынында эле кеңири социалдык тармактарды жана Homo sapiens’тин кичинекей топтон тышкары кызматташа билүү жөндөмүн анын артыкчылык факторлорунун бири катары карашат, бирок азыркы илим неандерталдардын жоголушун ушул бир гана жагдайга байланыштырбайт.
Ошондуктан суроону кененирээк койсо болот: азыркы коомдо жеке ресурсу күчтүү эле эмес, жеке ресурстарын кыска убакытта жамааттык тармакка айландыра алган адам утат. Балким, дал ушул нерсе Кыргызстандын түштүк элитасынын саясий жана экономикалык мобилизациялоо жөндөмүн кайсы бир деңгээлде түшүндүрөт. Бирок акыркы тастыктоо маданияттык жактан гана түшүндүрүүнү эмес, өзүнчө эмпирикалык талдоону талап кылат.