Бийиктиктен түшүү: Ысык-Көлдө жоголуп бараткан тоо эчкилеринин адамдардан чоочулабай калганынын себеби
Марко Поло аркар-кулжалардын адамдар жашаган жерлердин жанында жана Ысык-Көлдүн жээгинде пайда болушу социалдык медиага кызыктуу пост болуп берүү менен гана чектелбейт. Адатта, бул жаныбарлар катаал, бийик тоолуу аймактарда — 3000 метрден 4500 метрге чейинки бийиктикте — жашашат жана адамдардын карааны алыстан көрүнөөрү менен качууга аракет кылышат. Бир аркар токойчунун мал жандыктары менен чогуу күзөт постунун жанында тынч оттоп жүрөт, экинчиси суунун жээгине чейин келүүдө – бул Ысык-Көл экосистемасындагы бир нече негизги процесстерди билдирет: сезондук тоют издөө миграциясынан тартып, адамдардын басымынын деңгээлинин өзгөрүшүнө чейин.
Күздүн аягы, кыштын башында Тянь-Шандагы бийик тоолуу жайлоолорду калың кар жана муз катмары каптайт. Аркарлардын жашоо стратегиясынын негизин кар астынан кургак чөптү туяктары менен тепкилеп табуу түзөт. Андыктан, абанын температурасынын кескин өзгөрүшү жана эрте түшкөн үшүк бул жаныбарлар үчүн олуттуу кыйынчылыктарды жаратат.
Мындай шартта Ысык-Көл аймагынын тоо этектери жана көл жээгиндеги ойдуңдар табигый баш калкалоочу жай катары кызмат кылат. Токойчулардын күзөт үйлөрүнүн жана малчылардын кышкы конуштарынын жанынан топтолгон чөптүн калдыктарын, андан да маанилүүсү — мал үчүн коюлган туз жалагычтарды табууга болот. Күз жана кыш айларында минералдык заттардын жетишсиздиги жапайы туяктууларды адамдар тарабынан түзүлгөн ушул жайларга тартып келет.
Мындан тышкары, жаныбарлардын жүрүм-турумуна мезгил алмашуусуна жараша өзгөргөн артыкчылыктар таасир этет. Күз аягында аркар-кулжалар жупташуу мезгилине кирет. Бул учурда кулжалар өрөөндөр арасында активдүү жылып жүрүп, эбегейсиз көп күч-кубатын коротушат жана адаттагы сактыгын убактылуу жоготуп коюшат. Көлдүн жээгинде тоо жаныбарынын пайда болушу — мына ушундай кеңири орун алган кыймыл-аракеттердин логикасына туура келет.
Видеодо тартылган эки жаныбардын реакциясындагы айырмачылык, жапайы жаныбарлардын адамдарга болгон мамилеси чөйрөгө жараша кандайча өзгөрөрүн даана көрсөтүп турат. Токойчунун күзөт постунун жанында аркар үй жаныбарларынын арасында тынч жүрөт, ал адамдардын дайыма жанында болушуна (алардын агрессивдүү эмес экенине) көнүп калгандыктан, бул аймакты салыштырмалуу коопсуз жана азык-түлүк булагы катары кабыл алат. Ал эми суу жээгиндеги ачык жерде адам пайда болгондо, жаныбардын өзүн сактап калуу инстинкти ойгонуп, аны тоолорду көздөй качууга түртөт.
«Сарычат-Ээрташ» мамлекеттик жаратылыш коругунун буфердик зоналарында жана токойчулардын (инспекторлордун) катуу көзөмөлүндөгү аймактарда, акыркы жылдары жапайы жаныбарлар адам турак жайынын жытын же техниканын үнүн түздөн-түз коркунуч катары кабыл албай калышты. Токойчулардын постторунун жанында тынчтыктын өкүм сүрүшү жапайы туяктууларды адамдарга жакын жүрүүгө түрттү, алар муну жырткычтардан, айрыкча, суук мезгилде жем издеп төмөнкү бийиктиктерге түшүп келген карышкырлардан коргонуунун бир жолу катары колдонушат.
Тоо эчкилеринин үй малдары менен тынч жанаша жашап жатканын көрсөткөн кадрлар үмүт жаратып, жаратылышты коргоо аракеттеринин натыйжалуу экенинен кыйыр түрдө кабар бергени менен, зоологдор мындай көрүнүшкө этияттык менен карашат.
Биринчиден, жаныбарлар браконьерлердин курмандыгына айлануу коркунучуна көбүрөөк дуушар болушат. Корголуучу аймакта адамдан коркпой калган жаныбар, ал аймактын чегинен чыгаары менен оңой бутага айланат.
Экинчиден, оорунун жугуу коркунучу жогорулайт. Жапайы туяктуулар менен үй туяктууларынын ортосундагы түз же кыйыр байланыш — жалпы жайыттарда, сугат жерлерде же тоюттандыруучу жерлерде — эпизоотиялык оорулардын: пастереллездон баштап кычышууга жана ар кандай мите инфекцияларынын жайылуу коркунучун жаратат, анткени жапайы популяциялардын иммунитети алсыз.
Үчүнчүдөн, жаныбарлар кошумча тоюттандырууга көз каранды болуп калышы мүмкүн. Жергиликтүү тургундар же туристтер тоодон түшкөн жаныбарларга тамак бергенде, бул жагымсыз рефлексти күчөтүп, табигый миграция жолдорун бузат.
Ысык-Көл облусунда тоо эчкилеринин адамдар жашаган конуштарга жакын жерлерде пайда болушу — айрым аймактарда жаратылышты коргоо чаралары натыйжалуу ишке ашырылып жатканын, ошол эле учурда бийик тоолордо жаныбарлардын тоют табуу шарттары барган сайын оордошуп баратканын көрсөткөн белги болуп саналат. Коргоого алынган жана Кызыл китепке киргизилген бул түргө коркунуч туудурбоо үчүн, азыркы учурдагы негизги милдет — жаныбарларды азыктандыруу аракеттерине катуу тыюу салуу жана жапайы жаратылыш менен мал жайыттары чектешкен аймактарда санитардык көзөмөлдү камсыз кылуу.
