Кызылкул Мамбеталиева: Эксперттер кылмыштарды илимдин жардамы менен кантип ачышат
Кыргызстанда криминалистикалык экспертизалар кылмыштарды иликтөөдө негизги ролду ойнойт, ал эми корутундулардын тактыгы жана ишенимдүүлүгү эксперттердин кесипкөйлүгүнө жана заманбап жабдууларга түздөн-түз көз каранды. КР ИИМдин алдындагы Соттук-эксперттик кызматтын (СЭС) Материалдарды, заттарды жана буюмдарды криминалистикалык экспертизалоо башкармалыгынын башчысы Кызылкул Мамбеталиева иштин ыкмалары, жаңы технологиялар, экспертизалардын татаалдыгы жана өлкөдө криминалистиканын өнүгүү келечеги жөнүндө айтып берет.
– Башкармалыктын милдеттери жана негизги багыттары жөнүндө айтып берсеңиз.
– КЭМВИнин конкреттүү түрүнүн предмети болуп криминалистикалык изилдөөнүн илимий негиздери жана ыкмалары жаатындагы атайын билимдердин негизинде аныкталган иш жүзүндөгү маалыматтар саналат. КЭМВИ экспертизасынын изилдөө объекттери далилдөөчү маалыматтын заттык булактарынын ролун аткарган ар кандай материалдар, заттар жана алардан жасалган буюмдар болуп эсептелет. КЭМВИ эң татаал криминалистикалык изилдөөлөрдүн бири, анткени дүйнөдө келип чыгышы ар кандай болгон миңдеген материалдар (заттар), анын ичинде микрообъекттер бар. Көбүнчө окуя болгон жерде заттар, сыныктар, кездеме кесиндилери, заттын изи жана катмарлар калат, алар кээде трагедиянын себебин чечүүнүн жана ага чейинки окуяларды калыбына келтирүүнүн жалгыз ачкычы болуп калышы мүмкүн. Буга байланыштуу материалдарды, заттарды, буюмдарды криминалистикалык изилдөөлөр бир эле эмес, бир нече экспертизанын алкагында жана бир нече максат менен жүргүзүлөт.
– Кандай криминалистикалык экспертизаларды жүргүзөсүздөр жана көбүнчө кандай материалдар изилденет?
– Башкармалыкта төмөнкү экспертизалар жүргүзүлөт:
- Наркотикалык каражаттарды, психотроптук заттарды жана прекурсорлорду изилдөө;
- Атайын химиялык заттарды изилдөө (люминесценттик заттар);
- Булалуу материалдарды жана алардан жасалган буюмдарды изилдөө;
- Лакокраскалык материалдарды жана жабууларды изилдөө;
- Нефть продуктуларын жана күйүүчү-майлоочу материалдарды изилдөө;
- Топурак тектеш объекттерди изилдөө;
- Полимердик материалдарды жана резиналарды изилдөө;
- Спирт камтылган суюктуктарды изилдөө.
– Зат же материал экспертизанын корутундусуна чейин кандай процесстен өтөт?
– Ишти тергөөчүнүн токтомун же соттун аныктамасын заттык далилдер менен бирге кабыл алуудан баштайбыз. Заттык далилдер сөзсүз түрдө мөөр басылган түрдө СЭСке жеткирилет, булар баңгизаттар, дары-дармектер, заттар, микро бөлүкчөлөр, кандын издери бар кийимдердин бөлүктөрү, боёктун бөлүкчөлөрү, мунай заттары ж.б. болушу мүмкүн.
Келип түшкөндөн кийин каттоо жүргүзүлөт. Материалдар башкармалыкка келип түшкөндө, экспертке тапшырылат. Иштин материалдарын кабыл алгандан баштап, эксперт заттык далилдер жана бардык материалдар үчүн жеке жоопкерчилик алат. Эксперт микроскопторду, өлчөөчү приборлорду жана ар кандай изилдөөчү жабдууларды колдонуу менен изилдөөгө киришет. Натыйжасы эксперттик корутунду болуп саналат. Бардык процедуралар аяктагандан кийин корутунду заттык далилдер менен бирге регламент жана документ жүгүртүү башкармалыгына (канцелярияга) жөнөтүлөт.
– Экспертиза жүргүзүүдө кандай ыкмалар жана технологиялар колдонулат?
– Изилдөө ыкмалары абдан көп, мисалы, химиялык, биологиялык жана физикалык-химиялык изилдөө ыкмалары, ошондой эле прибордук база кеңири колдонулат. Изилдөөлөрдү жүргүзүүдө ар кандай микроскоптор, заттын табиятын аныктоо үчүн масс-селективдүү детектору бар газ хроматографиясы жана зарыл болгон учурда сандык курамын аныктоо үчүн жалын-иондоштуруучу детектору, ИК-спектрометрия жана рентген-флуоресценттик анализ керектелет.
– Сиздердин башкармалыкта заманбап жабдуулар барбы жана аны жаңыртуу пландаштырылганбы?
– Биздин лабораторияда өткөн жылы алынган эң жаңы жабдуулар бар, мисалы, сапаттык жана сандык анализ үчүн эки детектору бар Agilent газ хроматографы (АКШ), элементтик анализ үчүн BRUKER рентген-флуоресценттик спектрофотометри (Германия), сапаттык жана салыштырма анализ үчүн SHIMADZU ИК-спектрометри (Япония).
– Экспертиза жүргүзүүдө кандай кыйынчылыктар жана көйгөйлөр көп кездешет?
– Экспертиза жүргүзүүдө кыйынчылыктар дайыма болот. Туура эмес токтом чыгарылганда, суроолор туура эмес коюлганда жана заттык далилдер туура эмес берилгенде. Зат чирип кеткенде жана заттын табиятын аныктоо мүмкүн болбогондо, кийимдер туура эмес көрсөтүлгөндө ж.б.
– Экспертиза жүргүзүү орточо эсеп менен канча убакытты алат жана мөөнөттөргө кандай факторлор таасир этиши мүмкүн?
– Бул экспертизанын татаалдыгына жараша болот. Тергөөчүнүн токтомунда коюлган суроолорго, ошондой эле берилген заттык далилдердин көлөмүнө жараша болот. Бирок өндүрүш мөөнөтү бир айдан ашпайт. Көлөмү чоң болгондо өндүрүш мөөнөтүн 20 күнгө узартабыз.
– Сотто экспертизалардын аныктыгы жана юридикалык мааниси кандайча камсыздалат?
– Соттук эксперттин корутундусу далилдердин бир түрү болуп саналат, биздин учурда баңгизаттар боюнча корутунду далилдердин негизги түрүнө кирет. Экспертизанын жүрүшүндө алынган жыйынтыктар Метрологиялык кызмат тарабынан жыл сайын катуу сертификациядан өткөрүлүүчү приборлордун эсебинен жетишилет. Башкармалыктын эксперттери чет элдик эксперттик уюмдардан үзгүлтүксүз тажрыйба алышат жана тиешелүү изилдөө тармагында дайыма тажрыйба алмашып турушат.
– ИИМдин башка бөлүмдөрү же сот органдары менен кандайча өз ара аракеттенесиздер?
– Биз тергөө органдары жана сот органдары менен тыгыз иштешебиз. Семинардык сабактарды жана жолугушууларды өткөрөбүз. Экспертизаларды кантип туура дайындоо, эксперттин алдына суроолорду кантип туура коюу жана заттык далилдерди кантип берүү керектигин айтып беребиз.
– Башкармалыктын адистери үчүн билим берүү же окутуу программалары барбы?
– Материалдарды, заттарды жана буюмдарды криминалистикалык экспертизалоо башкармалыгынын (мындан ары – МЗБЭБ) кызматкерлери жыл сайын 2 жолу ICE программасы боюнча эл аралык салыштырууга (кызматкерлер үчүн тестирлөө - окутуу) катышат – баңгизаттарды жана психотроптук заттарды изилдөө.
Эл аралык биргелешкен машыгуулар программасы (ICE) дүйнө жүзү боюнча баңгизаттарды тестирлөө боюнча лабораторияларга өздөрүнүн ишин баалоого жана зарыл болгон учурда оңдоо чараларын көрүүгө жардам берүүгө, ошондой эле кызматкерлердин потенциалын жогорулатууга багытталган.
Машыгуулар өнүгүп келе жаткан жана өнүккөн өлкөлөрдүн лабораторияларына баңгизаттарды тестирлөөдө алардын натыйжалуулугун тынымсыз көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берет.
Окуулар катышуучу лабораториялардын өндүрүмдүүлүгүнө жана потенциалына баа берет жана БУУнун БКБ башкармалыгына лабораториялык секторго эң чоң таасир этүү үчүн техникалык колдоо көрсөтүүгө мүмкүндүк берет. Окуулардын аткарылышына көз салып, сапат боюнча актуалдуу маселелерин чечүү боюнча сунуштарды жана колдоолорду жолдогон соттук эксперттердин туруктуу тобу бар. Мындан тышкары, бардык лабораториялардын иши жөнүндө маалыматтарды камтыган отчет түзүлөт.
Ушул жылдын февраль айында КЭМВИ башкармалыгынын кызматкерлери 2025-жылдын 1-деңгээлине катышты. Жыйынтыктардын баары жакшы.
Ошондой эле 2025-жылдын март айында башкармалыктын ичинде синтетикалык баңгизаттарды изилдөө ыкмалары боюнча семинар өткөрүлдү.
Башкармалыктын стажерлору тарабынан слайддарды көрсөтүү аркылуу рефераттар менен үзгүлтүксүз окутуулар жана семинарлар өткөрүлүп турат.
– Изилдөө материалдарынын коопсуздугун жана сакталышын камсыз кылуу үчүн кандай чаралар көрүлөт?
– Жогоруда белгиленгендей, изилденген объекттер үчүн экспертиза жүргүзгөн эксперттер өздөрү жооптуу. Ошол эле учурда, заттык далилдер сейфтер орнотулуп, атайын жабдылган бөлмөдө сакталат.
– Кыргызстанда жакынкы жылдарга криминалистикалык экспертизалар үчүн кандай тенденцияларды жана келечекти көрөсүз?
– Эгемендүүлүк алгандан бери, акыркы жылдары гана Соттук-эксперттик кызматка көңүл бурула баштады, бул үчүн жалпы жетекчиликке чоң ыраазычылык билдиребиз. Мунун далили катары өлкө жетекчилиги СЭСти жабдуу үчүн 2024-жылы бюджеттен 145 миллион сом бөлгөнүн айтсак болот, бул каражатка эң жаңы изилдөө жабдуулары сатып алынды. Ошол эле учурда биздин Кызматта жалпысынан заманбап багыттар өнүгүп жатат, ошондой эле генетикалык экспертизаны ачуу максатында жакынкы чет өлкөлөрдө эки адис билим алууда.