Нургалы Асаналиев, сценарист: «Барсбек каган: байыркы тарыхтын жаңы баяны»
VIII кылымдагы кыргыздардын мамлекеттүүлүгү, дипломатиялык байланыштары жана тарыхый күрөшү жасалма интеллекттин жардамы менен экранда чагылдырылууда. «Каганат» киноэпопеясынын алгачкы тасмасы – «Барсбек каган» байыркы тарыхты заманбап технологиялар аркылуу көркөм баяндоону көздөйт. Долбоордун автору Нургалы Асаналиев менен тасманын жаралуу тарыхы, Барсбек кагандын образын түзүүдө таянган булактар жана жасалма интеллекттин кыргыз киносунун өнүгүшүнө ачкан мүмкүнчүлүктөрү тууралуу маектештик.
«Барсбек каганды экранга алып чыгуу – тарыхый эсибизди калыбына келтирүү аракети»
– Нургалы байке, Барсбек каган тууралуу кино тартуу идеясы кантип жаралды? Бул тарыхый инсанды экран аркылуу көрсөтүүгө эмне түрткү болду?
– Идея бир күндө жаралган жок. Ал көп жылдык тарыхый изилдөөлөрдүн жана «Борбордук Азия конфедерациясы: өткөндөн келечекке» аттуу китептин үстүндө иштөөнүн уландысы болду. Китепти жазып жүрүп, бир нерсеге ынандым: элибиздин тарыхы көбүнчө чакан, негизинен коргонуу менен гана алектенген эл катары көрсөтүлүп келет.
Ал эми Барсбек кагандын доору буга такыр башкача көз караш менен кароого негиз берет. Ал мезгилде Энесай кыргыздары өз алдынча каганат түзүп, айланасындагы мамлекеттер менен саясий байланыштарды жүргүзгөн. Кыргыздар аскердик жактан да алсыз болгон эмес. Алар согушууга жөндөмдүү болгону менен, дипломатияны да маанилүү курал катары колдонушкан.
Ошондуктан Барсбекти экранга алып чыгуу – жөн гана тарыхый окуяны баяндоо эмес. Бул элибиздин өз тарыхына болгон көз карашын кеңейтүү аракети. Биз орто кылымдарда күчтүү, ошол эле учурда геосаясий жактан татаал шартта жашаган эл болгонбуз.
Ушул ойду кино аркылуу көркөм жеткирүүнү, ал эми китеп аркылуу илимий негизде түшүндүрүүнү көздөдүк. Эки долбоор тең бир максатка – тарыхый мурасыбызды тереңирээк таанууга кызмат кылат.
«Жасалма интеллект чоң бюджетсиз эле тарыхый эпопея жаратууга жол ачат»
– Тасманы жаратууда жасалма интеллектти кандай колдондуңуздар? Каармандарды, согуш талааларын жана ошол доордогу чөйрөнү түзүүдө бул технология кандай роль ойноду?
– Kaganat AiCinema долбоору толугу менен жасалма интеллектке негизделген генеративдик кино өндүрүшүн колдонот. Бул ыкма аркылуу VIII кылымдагы каармандарды, алардын кийим-кечелерин, талаа-түздөрдү, чептерди жана согуш көрүнүштөрүн түзүүгө болот.
Классикалык кино тартууда мындай көрүнүштөрдү жаратуу үчүн көп сандагы актёрлор, атайын декорациялар, чоң тартуу аянтчалары жана олуттуу каражат талап кылынат. Ал эми генеративдик визуалдык моделдер бул иштерди башкача жол менен аткарууга мүмкүнчүлүк берет.
Бул биз сыяктуу чакан өлкөлөр үчүн өзгөчө маанилүү. Анткени Голливуддун деңгээлиндеги бюджетке ээ болбосок да, тарыхый-эпикалык кино жаратууга умтула алабыз. Мурда каражаттын жетишсиздигинен улам ишке ашыруу кыйын болгон көптөгөн чыгармачыл идеяларды эми жаңы технологиялардын жардамы менен сынап көрүүгө шарт түзүлүүдө.
Ошол эле учурда кинонун сапаты бир гана жасалма интеллектке байланыштуу эмес. Аны туура колдонуу, көркөм чечимдерди кабыл алуу, монтаж жана үн менен иштөө да маанилүү. Тасманын үндөрү тирүү актёрлордун катышуусунда ар кандай тилдерге которулууда. Акыркы монтаждоо жана түстөрдү иштеп чыгуу DaVinci Resolve программасында жүргүзүлдү.
«Тарыхый фактыларды чыгармачылык менен толуктоодо доордун өзгөчөлүгүн эске алдык»
– Барсбек кагандын образын түзүүдө тарыхый маалымат менен көркөм чыгармачылыктын ортосундагы тең салмакты кантип сактадыңыздар? Кайсы булактарга таяндыңыздар?
– Негизги тарыхый таянычыбыз – Орхон-Енисей руна жазуулары жана Кытайдын династиялык хроникалары, анын ичинде «Таншу». Бул булактарда Барсбек «Кыргыз каган» титулу менен эскерилип, VIII кылымдын башындагы саясий окуялар, Түрк каганаты менен тирешүүсү, түргөштөр жана Тан Кытайы менен байланыштары тууралуу маалыматтар кездешет.
Бирок тарыхый булактар толук эмес. Барсбектин күнүмдүк жашоосу, мүнөзү, жеке сезимдери жана сүйлөшүүлөрү тууралуу кеңири маалыматтар сакталган эмес. Ошондуктан тарыхый фактылар менен көркөм чечимдердин чегин туура аныктоо зарыл болду.
Биздин негизги принцип мындай: мамлекеттик түзүлүш, саясий союздар, согуш жана тынчтыкка байланышкан чечимдер сыяктуу негизги окуялар тарыхый маалыматтарга таянат. Ал эми каармандардын ички дүйнөсү, диалогдору жана жеке окуялары доордун шарттарын эске алуу менен чыгармачылык аркылуу толукталды. Бул иштерде тарыхчылар менен да кызматташтык.
Биз тарыхта так аныкталбаган жагдайларды жашырууга аракет кылбайбыз. Тескерисинче, аларды мындан аркы изилдөөлөргө түрткү бере турган суроолор катары карайбыз. Тарыхты экранда чагылдыруу менен бирге, аны тереңирээк изилдөөгө жана талкуулоого да жол ачкыбыз келет.
«Беш тасмадан турган киноэпопеяны жаратууну пландап жатабыз»
– «Барсбек каган» тасмасы чоң долбоордун башталышы экен. «Каганат» киноэпопеясынын кийинки бөлүктөрүндө кайсы тарыхый окуяларды чагылдырууну көздөп жатасыздар?
– «Барсбек каган» – беш тасмадан турган «Каганат» киноэпопеясынын алгачкы бөлүгү. Кийинки тасмаларда Борбордук Азиянын тарыхындагы башка маанилүү окуяларды, кыргыздардын мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүшүн жана аймактагы саясий өзгөрүүлөрдү чагылдырууну пландап жатабыз.
Экинчи тасма «Жылдын беш тактынын кулашы» деп аталат. Анда 710–711-жылдардагы Борбордук Азияда бир мезгилде болгон бир нече бийлик тактысынын кулашы тууралуу окуяларды көрсөтүү каралууда.
Үчүнчү тасма 751–840-жылдардагы мезгилди камтыйт. Анда кыргыздардын уйгурлар менен болгон күрөшү, көз карандылык доору жана 840-жылдагы кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн жаңы баскычка көтөрүлүшү баяндалмакчы.
Учурда кийинки тасмалардын тарыхый изилдөө жана сценарий даярдоо иштери жүрүп жатат. Биз үчүн бул долбоорлорду биринин артынан бирин тартуу эле эмес, окуяларды тарыхый контекстте өз ара байланышта көрсөтүү да маанилүү.
«Жасалма интеллект тарыхыбызды дүйнөгө таанытууга жаңы мүмкүнчүлүк берет»
– Жасалма интеллект менен кино тартуунун келечегин кандай көрөсүз? Бул технология кыргыз тарыхындагы башка улуу инсандарды жана окуяларды дүйнөлүк деңгээлде таанытууга кандай мүмкүнчүлүк ачат?
– Мен жасалма интеллектти элибиздин тарыхый эсин калыбына келтирүүгө жардам бере турган жаңы курал катары карайм. Мурда масштабдуу тарыхый эпопеяларды тартуу үчүн жүз миллиондогон доллар талап кылынчу. Кыргызстан сыяктуу чакан өлкөлөрдө мындай каражатты табуу оңой эмес. Натыйжада байыркы тарыхыбыз дүйнөлүк экрандарда жетиштүү деңгээлде чагылдырылбай келген.
Жасалма интеллект бул тоскоолдукту азайтууга жардам берет. Эми ар бир эл өз тарыхын, каармандарын жана маданий мурасын дүйнөгө өз тили жана өз көз карашы менен көрсөтүүгө көбүрөөк мүмкүнчүлүк алат.
Бирок технологиянын өзү жетишсиз. Тарыхый маалыматтарды терең изилдөө, сапаттуу сценарий жазуу, көркөм ой жүгүртүү жана улуттук өзгөчөлүктү туура чагылдыруу зарыл. Жасалма интеллект – ушул иштерди ишке ашырууга көмөктөшкөн каражат.
Биздин максат жөн гана технологиялык эксперимент жүргүзүү эмес. Кыргыз элинин тарыхын жаңы муунга жеткирүү, дүйнөгө таанытуу жана маданий мурасыбызды өз көз карашыбыз менен баяндоо. Бул жагынан алганда, долбоорду маданий эгемендиктин бир көрүнүшү катары эсептейм.