Улуу актерлердин төрөлүшү эмнеге кокустук эмес? ГИТИСтин ректору Григорий Заславский менен эксклюзивдүү маек
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы Ысык-Көл форумунун жана Эл аралык элдик дипломатия коомчулугунун вице-президенти Ассоль Молдокматованын "Дүйнө лидерлери" автордук рубрикасы
Театр ар дайым искусстводон да жогору болгон. Ал дүйнө таанымды калыптандырып, табитти тарбиялап, боорукердикке үйрөтүп, адам жөнүндө эң татаал суроолорду берүүгө үндөгөн. Бирок алагды болгон көрүүчүлөр көбөйүп, ийгилик көрүүлөрдүн саны менен ченелген доордо театр бул миссиясын сактап кала алабы?
Бул суроолорго жооптор, негизинен, бүгүнкү күндө жаңы муундагы актерлорду, режиссерлорду жана драматургдарды тарбиялап жаткандардан көз каранды.
Рубрикамдын бүгүнкү коногу – Россия театр искусствосу институтунун (ГИТИС) ректору, театровед, театр сынчысы, филология илимдеринин кандидаты, Россия Федерациясынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери Григорий Анатольевич Заславский.
Биз театрдын келечеги, таланттын табияты, көркөм билим берүүнүн жоопкерчилиги жана эмне үчүн чыныгы маданият инсанды калыптандыруучу негизги күчтөрдүн бири бойдон кала берери жөнүндө сүйлөшөбүз.
– Азыркы маданият адамды көңүл ачууга умтулат, ал эми чыныгы искусство адамды дайыма өзгөртүүгө умтулган. Сиздин оюңузча, бүгүнкү күндө театрдын бул жогорку миссиясы сакталып калдыбы?
– Менимче, "миссия" деген сөз – бул адам же театр өзүнө атайылап жүктөгөн нерсе. Эгерде театр өзүнө мындай олуттуу милдетти койсо, демек, ал чындап эле жогорку максатын сактап калат, бирок мен спектакль адамды толугу менен өзгөртө алат деп ойлобойм. Тескерисинче, театр ага жооп издөөгө мажбурлаган суроолорду бере алат. Бирөө абдан туура айткан экен: театр адамды спектакль көрсөтүлгөн эки жарым саатка өзгөртөт. Аны түбөлүккө өзгөртүү – бул дээрлик мүмкүн эмес милдет. Балким, театр ар дайым ушуга умтулгандыр, бирок аны толук аткаруу мүмкүн эмес.
– Талантты үйрөтүүгө болобу же ГИТИСтин милдети талант жаратуу эмес, адамга берилген нерсесин жоготпоого жардам берүүбү?
– ГИТИСке кабыл алууда устаттар биринчи кезекте "сахналык кызыктыруучулук" деп аталган нерсеге көңүл бурушат. Бул табигый сапат, эмоционалдык жооп кайтаруу, көрүүчүгө таасир этүү жөндөмдүүлүгү. Бул болбосо, ГИТИСке да, Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург же дүйнөнүн каалаган жериндеги башка алдыңкы театр окуу жайларына да өтүү мүмкүн эмес. ГИТИСтин милдети – бул кесипти үйрөтүү, адистик берүү. Константин Сергеевич Станиславский тарабынан иштелип чыккан мыйзамдарды жана принциптерди үйрөтүү. Бирок театрдын тарыхына кайрылсак, андан көп мурда эле Михаил Щепкин жана Шекспир "Гамлеттеги" актёрлордун атактуу монологунда ушул тууралуу айтышканын көрөбүз. Станиславский бул принциптерди ырааттуу системага чогултуп, ар бир адамга түшүнүктүү кыла алган.
– Иш стажыңызда миңдеген абитуриенттерди көрдүңүз. Биринчи мүнөттөн эле "келечекте чоң инсан болот" деп түшүнгөн учурлар болду беле? Бул кандай белгилер менен сезилет?
– Тилекке каршы, жаштар тапшырууга келгенде, баары бирдей толкунданышат. Алар бир эле учурда абдан адекваттуу, анан сөздүн жакшы маанисинде айтканда бир аз адекваттуу эмес. Албетте, кээде бир нерсени алдын ала айтууга болот, бирок чындыгында кесибинде ийгиликтүү боло тургандарды аныктоо мүмкүн эмес.
Бир нече жыл мурун биз бул тууралуу көрүнүктүү режиссёр Анатолий Александрович Васильев менен сүйлөшкөнбүз. Ал өзү үчүн "суук балапандын эрежеси" деп аталган нерсени иштеп чыккан. Көп учурда эң жаркын абитуриент өзүнүн максимумуна жеткен адам болуп чыгат. Андан ары өсүү болбойт. Ошондой эле, чоң талант оор жүк болуп, адам ийгиликтин сыноосуна туруштук бере албай калат.
Ал эми кабыл алуу сынактарында кадимкидей көрүнгөн, өзгөчө таасир калтырбаган, бирок ички потенциалы бар адамдар жылдар өткөндөн кийин чыныгы чебер болуп чыгышкан.
Ошондуктан, кайсы бир мугалим студентке: "Сен эч качан артист боло албайсың", - десе, мен ар дайым жооп берем: муну эч ким билбейт. Устат да, ректор да билбейт. Муну бир гана Кудай билет.
– Бүгүнкү күндө көптөгөн жаштар кесипкөй болгондон мурда атактуу болгусу келет. Эмне үчүн азыркы ийгилик чыныгы чеберчиликти басып өтүүдө?
– Анткени бүгүнкү ийгилик көбүнчө кыска мөөнөттүү болот. Адам канчалык кесипкөй даярдалса, ошончолук узакка суроо-талапта боло алат. Тилекке каршы, бүгүнкү күндө рыноктун мыйзамдары көбүрөөк иштейт. Алар маркетингди эске салат: жаңы продукт чыгат, алты айдан кийин жаңыланган версиясы, анан дагы бири чыгат. Ушул сыяктуу эле жаңы жылдыздар да пайда болот, бирок узак аралыкта таптакыр башка мыйзамдар иштейт. Дүйнөлүк тартылуу мыйзамы кылымдар бою өзгөрбөгөндөй эле, искусстводо да кесипкөйлүк, эмгек жана чеберчилик чыныгы бойдон калат.
– Техникалык жактан кемчиликсиз артист чоң инсан боло албай, ал эми чеберчилигинде кемчилиги бар адам көрүүчүлөрдүн эсинде түбөлүккө калган учурлар болобу? Сиздин оюңузча, кесипти чыныгы искусствого эмне айлантат?
– Мындай нерселер дайыма болот. Техникалык кемчиликсиздик чоң көркөмдүк натыйжаны кепилдей албайт. Жыл сайын курстун мыкты студенттери эң ийгиликтүү артисттерден боло бербестигин көрөбүз.
"Келечекти алдын ала айтуу өтө кыйын" деген сонун сөз бар.
Александр Петровдун баяны эсиме түштү. "Муз-2" тасмасы чыккандан кийин, ал бул ишин устаты Леонид Хейфец көрүшүн абдан каалаган экен. Ал эми үчүнчү турга кирүү сынагында Хейфец анын программасын угуп: "Эмнеге менин алдыма алып келдиңер? Ал болгону таттуу" деп катуу айтканын айтып берген.
Чынында эле, Александр Петровдун кесиптик жашоосунун калган бөлүгү биринчи таасир туура эмес болуп калышы мүмкүн экендигинин далили болуп калды. Менимче, бул катуу сындоо адамдын эмгектенүүсүнө жана ички өсүшүнө стимул болуп берээринин өтө маанилүү мисалы.
– Чоң театр мектептери ар дайым артисттерди гана эмес, дүйнө таанымды да тарбиялап келген. ГИТИС кесиптик жөндөмдүүлүктөн кем эмес маанилүү деп эсептелген кандай адамдык сапаттарды тарбиялайт?
– Биринчи курстун студенттерине студенттик билеттерди тапшырып жатканда, ага кошуп Константин Сергеевич Станиславскийдин кичинекей эмгегин – «Этика жана тартип» брошюрасын белек кылабыз. Бул бүтпөгөн эмгек, бирок менин оюмча, келечектеги артист үчүн эң маанилүү тексттердин бири. Билем, бүгүнкү күндө кээ бир театр окуу жайлары бул салтты кабыл алып, аны биринчи курстун студенттерине тапшырып жатышат.
Бир жолу бир өнөрканада олуттуу тартип бузуу болгонун эстеп кеттим. Бир нече студентти окуудан чыгаруу маселеси да каралган. Албетте, анчалык катуу жазалоо ниетибиз болгон эмес, жөн гана жаштарды бир аз кабатыр кылып, өз кылыктарын кайрадан талдап чыга тургандай чечим табыш керек болчу.
Ошондо жубайым Оксана Станиславскийдин «Этика жана тартип» китеби боюнча дипломдук спектакль коюуну сунуштады. Студенттер бул чакырыкты кабыл алышты. Алар спектакль коюп, бир нече жолу ойношту жана бул абдан терең, чынчыл билдирүү болуп чыкты. Станиславский идеалист болгон. Анын үстүнө, менимче, идеалист болбостон театр менен алектенүү мүмкүн эмес. Театр ар дайым адамга жана искусствонун күчүнө ишенген адамдарды бириктирип келген.
Ошондуктан Станиславский китебинин башында айткан тартип – бул жөн гана эрежелерди сактоо эмес. Бул артисттин дүйнө таанымынын бир бөлүгү. Ички жоопкерчилик, кесипке, өнөктөштөргө жана көрүүчүгө сый-урматсыз чыныгы театр адамы болуу мүмкүн эмес. Менимче, чыныгы искусство ушундан башталат.
– Заманбап искусствону карап отурсаң, техникалык мүмкүнчүлүктөр көбөйүп, адамдардын сүйлөшүүсүнүн тереңдиги азайып бараткандай сезилет. Сиздин оюңузча, эмне үчүн мындай болуп жатат?
– Чынын айтсам, мен буга макул эмесмин. Чыныгы театр ар дайым адам жөнүндөгү терең сүйлөшүү бойдон калат. Ал эми көрүүчүнү таң калтырган нерсе кымбат баалуу технологиялар, татаал жасалгалар же техникалык эффекттер эмес. Мунун баары бир нече мүнөткө таң калтырышы мүмкүн, бирок адамдык сезимдерди жана ички чындыкты алмаштыра албайт.
Бир окуя эске түштү. Белгилүү орус ишкер жана меценат Олег Владимирович Дерипаска бир жолу МХАТтын мектеп-студиясынын студенттери менен жолугушуусу жөнүндө айтып берген. Алар оюн көрсөткөндөн кийин театрдын келечеги жөнүндө сүйлөшүшкөн. Дерипаска жаш актёрлордун эч кимиси театрдын өнүгүшүн 3D-проекциялар, голограммалар же башка техникалык жаңылыктар менен байланыштырбаганына таң калган. Алар таптакыр башка нерсе – адамды тереңирээк түшүнүүнүн, анын ички дүйнөсүнө жана психологиясына кирүүнүн жаңы жолдорун издөө жөнүндө сүйлөшүшкөн.
Менимче, театрдын өнүгүүсүнүн негизги багыты ушул. Бүткүл тарыхында техниканы өркүндөтүүгө эмес, адамдын табиятын тереңирээк түшүнүүгө умтулган. Анткени адам – эч качан түгөнбөгөн бирден-бир нерсе. Адам сезимдери, шектенүүлөрү, коркуулары, үмүттөрү жана сүйүүсү менен жашап турган кезде, театр жашай берет жана зарыл бойдон калат.
Мына ошондуктан эч кандай технологиялар көрүүчү менен чыныгы адамдык сүйлөшүүнү алмаштыра албайт.
– Азыркы учурда дүйнө окууну, ой жүгүртүүнү жана ички тынчтыкты азыраак колдогон шартта, дүйнөлүк деңгээлдеги актёрду тарбиялоого болобу?
– Болот жана дал ушундай артисттерди ГИТИС тарбиялап келүүдө деп үмүттөнөбүз. Чыныгы талант маалыматты тез кабыл алуудан жаралбайт. Ал сезүү, ойлонуу, шектенүү, суроо берүү жана өзүн-өзү тынымсыз өркүндөтүү жөндөмүнөн жаралат. Сырткы дүйнө өзгөрөт, бирок улуу искусствонун табияты мурдагыдай эле калат.
– Искусство коомдун адеп-ахлактык багыттарын калыптандыруудан калды деген пикир көп угулуп жатат. Сиз бул пикирге кошуласызбы? Же чыныгы чыгарма дагы деле адамдын тагдырын өзгөртө алабы?
– Мындай кескин тыянактарды чыгаруудан алысмын. Искусство эч качан баарына бирдей таасир берген эмес. Бир адам театрга кандай келсе, ошондой кетет, ал эми экинчи адам үчүн бир спектакль, бир китеп же бир роль жашоого болгон көз карашын өзгөрткөн окуяга айланат.
Чыныгы искусство адеп-ахлакты насаат менен тарбиялабайт. Ал адамды ойлонууга, өзүн башка бирөө катары көрүүгө, башка бирөөнүн азабын өз азабындай сезүүгө мажбурлайт. Мына ушунда анын күчү жатат. Адамды ой жүгүртүүгө, боорукердикке жана эң маанилүү суроолорго жооп издөөгө үндөгөн чыгармалар барда, искусство коомго таасирин сактап калат. Ал жоголгон жок – ал жөн гана ар бир адам менен ар башкача сүйлөшүүнү улантып жатат.
– Өлкөнүн эң ири театр институтунун ректору катары бүгүн сизди эң көп эмне тынчсыздандырат: таланттын жетишсиздигиби же маданий табиттин акырындык менен жоголушубу?
– Мени эң көп тынчсыздандырган нерсе – кесипкөй экспертизанын жоголушу. Театр – бул өзүн тынымсыз түшүнүүнү талап кылган искусство. Бул менин гипотезам, бирок ага терең ишенем.
Бүгүнкү күндө бизге көбүнчө көпчүлүктүн пикирине, "көрүүчүлөрдүн жардамына" таянууга сунушталат. Бирок мындай ыкма иштебеген учурлар бар. Олуттуу көркөм чечимдерге келгенде, бир-эки чыныгы адистин пикири чоң аудиториянын пикиринен алда канча баалуу. Көпчүлүк табиятынан консервативдүү жана ар дайым зарыл болгон билимге ээ боло бербейт.
Театр өзүнүн тарыхын, өзүнүн мыйзамдарын жана өзүнүн табиятын түшүнүүнү талап кылат. Албетте, көрүүчүнүн "мага жакты" же "мага жаккан жок" деп айтууга укугу бар. Бул маанилүү. Бирок театрга эмоцияларга гана эмес, терең билимге, тажрыйбага жана калыптанган маданий табитке таянып искусствону баалай алган адамдар керек.
– Адам жөн гана жакшы артист эмес, терең инсан болуу үчүн кайсы китептерди окуп, спектаклдерди көрүп жана кандай жолугушууларды башынан өткөрүшү керек деп ойлойсуз?
– Менимче, бул жерде универсалдуу жооп жок. Ар бир адам үчүн бул жол өзүнчө болот. Ар бир адам үчүн бурулушка айланчу жеке китептери, жеке спектаклдери, жеке жолугушуулары пайда болот.
Өзүмдүн жашоом жөнүндө айтсам, менин оюмча, ата-энем жашоомо эң чоң таасирин тийгизген. Дүйнө таанымымдын пайдубалын алар түптөшкөн.
Спектаклдерден алганда, биринчи кезекте Лев Додиндин эмгектери: "Господа Головлёвы" жана "Кроткая". Алар менин кесипти тандоого көп жагынан таасир этишкен.
Адамдар жөнүндө айтсак, жаш кезимде Павел Березкин жана Дмитрий Бертман аттуу досторум мен үчүн чоң мааниге ээ болгон. Кийинчерээк тагдыр Анелия Яковлевна Маркович, Айзен Петрович Свободин, Валерий Семёновский, Инна Соловьёва, Вера Анатольевна Максимова менен жолугушууга мүмкүнчүлүк берди. Кийинки жылдары — Лев Финкельштейн жана Владимир Алексеевич Андреев. Алардын көбүнүн көзү өтүп кетти, бирок чыныгы устаттардын таасири алар кеткенден кийин да улантылат. Алар сенин ойлоруңда, иш-аракеттериңде, кесиптик чечимдеринде жашай беришет. Балким, эң чоң бакыт – бул жолуңдан өмүр бою сага үйрөткөн адамдарды жолуктуруу.
– Күн сайын жаштар менен баарлашканда, бүгүнкү күндө сизге үмүт берген нерсе жана эң чоң тынчсызданууну жараткан нерсе эмне?
– Мени эң көп шыктандырган нерсе – талант. Бул, балким, дайыма жаңы бойдон калган жалгыз жаңылык. Ооба, бул баналдуу угулушу мүмкүн, бирок баналдуулук көбүнчө чындык болуп чыгат.
Устаттарым – Андрей Александрович Гончаров жана башка көптөгөн көрүнүктүү чеберлер – бир маанилүү нерсени айтышкан: «Искусстводо өзүңөрдөн башканын баары болушу мүмкүн», башкача айтканда, артист өзүнүн текебердигине эмес, чыгармага, ролго, авторго кызмат кылышы керек.
Мени жаштардан дайыма шыктандырган нерсе ушул – искусство үчүн өзүн унутуп коюу жөндөмдүүлүгү. Ал эми тынчсыздантканы – бүгүнкү күндө «жаңы этика» деп аталган нерселердин көпчүлүгү.
Менин оюмча, анын кээ бир көрүнүштөрү салттуу адамдык баалуулуктарды бүдөмүктөп, үй-бүлө институтун жана коомду кылымдар бою кармап турган байланыштарды алсыратат. Ал эми театр ар дайым тирүү адамдык конфликттин аркасында жашап келген. Ал мүнөздөрдүн, ишенимдердин, тагдырлардын кагылышуусун изилдейт. Эгерде бардык карама-каршылыктар жоюлган дүйнөнү элестетсек, драматургиянын өзү да жоголот. Аны менен чогуу театрдын болушунун эң маанилүү себептеринин бири кетет.
– Театр ар дайым коомдун күзгүсү деп аталып келген. Сахнада бүгүнкү адамдын кандай чагылышын көрөсүз?
– Театр эч качан сөзмө-сөз күзгү болгон эмес. Ал жашоону жөн эле чагылдырып койбостон, аны түшүндүрөт. Азыркы мезгил ушунчалык тез өзгөрүп жаткандыктан, театр качып бараткан адамдын маңызын кармап калууга ар дайым эле жетише бербейт. Баалуулуктар, тил, адаттар, баарлашуу ыкмалары өзгөрүп жатат, ошондуктан азыркы театр көбүнчө классикалык чыгармалардын интерпретацияларына, белгилүү окуялардын жаңы окулушуна кайрылат. Алар аркылуу бүгүнкү адамды түшүнүүгө жана түшүндүрүүгө аракет кылат.
Биз дүйнөлүк туруксуздук доорунда жашап жатабыз.
Адамдын өзү да барган сайын качып бараткандай болуп баратат, ал эми театрга тынымсыз өзгөрүп турган мындай маңызды кармоо барган сайын кыйындоодо. Балким, ушул себептен уламдыр, бүгүн биз классикалык чыгармалардын жаңы интерпретацияларын, белгилүү сюжеттердин азыркы окулушун жана дүйнөлүк маданияттын бир бөлүгүнө айланган окуяларды кайрадан айтып берүү аракеттерин көп көрүп жатабыз. Тааныш каармандар аркылуу театр азыркы адамдарды эмне тынчсыздандырып жатканын түшүнүүгө жана билдирүүгө аракет кылат.
Мага азыркы драматургияда классикалык пьесалар өз доору жөнүндө айткандай так жана терең билдирүү жетишсиз болуп жаткандай сезилет. Балким, муну театр гана эмес, мен да көрүүчү катары сезип жаткандырмын. Ушул себептен улам режиссёрлор классикага көбүрөөк кайрылышат – аны кайталоо үчүн эмес, ал аркылуу азыркы мезгил жөнүндө сүйлөшүү тилин табуу үчүн. Жарандык согуш учурунда Владимир Иванович Немирович-Данченко "Мадам Ангонун кызы" опереттасын койгону бекеринен эмес.
– Эгер бүгүн ГИТИСке Константин Станиславский же Евгений Вахтангов тапшырса, алар азыркы театр билим берүү системасына көнүшөт беле же аны өзгөртүп салышат беле?
– Менимче, биринчи кезекте алар абдан кылдат окуучулар болмок. Станиславский да, Вахтангов да өздөрүнүн театр системаларын түзүүгө, олуттуу мектепти өтүп, тажрыйба топтоп, театрда көп жыл иштегенден кийин келишкенин эстен чыгарбоо керек. Алар өздөрүнүн устаттарын четке кагуудан башташкан эмес. Константин Сергеевич устаттарына – Гликерия Федотовага, Александр Медведевге жана ошол кездеги башка көрүнүктүү педагогдорго абдан сый мамиле кылган. Окуу жылдарында эле алардын авторитетин талаша баштаган эмес. Тескерисинче, устаттарына болгон терең урмат-сый анын кийинки системасынын пайдубалын түзгөн. Менимче, бүгүн да алар ушул жолду басып өтүшмөк – биринчи кылдат окушмак, билимди сиңирип, анан жеке тажрыйба топтоп, театрдын суроолоруна жаңы жоопторду издеп баштамак. Чыныгы реформаторлор ушундайча жаралат.
Ал эми азыркы театр билим берүү жөнүндө айтсак, биздин бүтүрүүчүлөрдүн суроо-талабына караганда, Станиславский жана Вахтангов сыяктуу көрүнүктүү инсандар, албетте, анда өз ордун табышмак деп ишенем. Бирок жүз жыл мурункудай эле, алар албетте, бар система менен чектелмек эмес. Убакыттын өтүшү менен алар сөзсүз өздөрүнүн ачылыштары менен байытышмак, анткени чыныгы искусство ушундайча — өткөндү четке кагуу аркылуу эмес, салтты сыйлоо жана аны чыгармачыл улантуу аркылуу өнүгөт.
– Театр кайрадан коомду өзгөртө ала турган, көрүүчүлөрдү башка адам катары чыгара турган күч табышы үчүн кандай окуя орун алышы керек?
– Азыр театр таптакыр башка маданий чөйрөдө жашап жатат. Ал кино менен гана эмес, бош убакытты өткөрүүнүн ондогон башка жолдору менен да атаандашат. Санариптик аянтчалар, концерттер, ресторандар менен атаандашат, алар өздөрү да барган сайын таасирлентүүчү индустриянын бир бөлүгүнө айланып баратат. Ошондуктан театр мурда болгон коомдук көңүлдүн монополиясына ээ эмес. Окуя болуу үчүн, жакшы спектакль коюу жетишсиз – чоң көркөм амбициялар керек.
Бирок мен театрдын маанисин коомдук резонанстын масштабы менен гана өлчөбөйт элем. Атүгүл көркөм театрдын "Турбиндердин күндөрү" сыяктуу улуу спектаклдери, ата мекендик сахна тарыхынын маанилүү барагы болуп калганы, чындыгында улуттук масштабдагы окуялар деп атоого мүмкүн эмес.
Эң маанилүү нерсе өлкө масштабында эмес, конкреттүү адамдын ичинде болот. Кээде театрга биринчи жолу баруу көрүүчүнүн тагдырын кандайдыр бир катуу маданий окуяга караганда көбүрөөк өзгөртөт. Ал эми бул үчүн спектаклди бүт өлкө талкуулашы шарт эмес.
– Чыңгыз Айтматов «Адам үчүн эң кыйыны – күн сайын адам бойдон калуу» деп айткан. Улуу жазуучу жазган адеп-ахлактын өзөгүн сактап калууга бүгүнкү театр жардам береби?
– Мен Чыңгыз Айтматовго толугу менен кошулам. Бул чындыгында, адам табияты жөнүндөгү эң так ойлордун бири. Ошондуктан мен театрдын зарыл бойдон кала берээрине ишенем. ГИТИСтин улуу педагогдорунун бири Павел Осипович Попов абдан маанилүү сөздү айткан: «Театр жашоого жардам берет, сахнага чыккандарга да, көрүүчүлөрдүн катарында отургандарга да жардам берет». Театр адамды эмпатияга, ойлонууга жана өзүнө жана башкаларга жоопкерчиликти сезүүгө түрткү берип турганда, өзүнүн жогорку максатын аткара берет.
– ГИТИС бир нече жылдан бери Кыргызстан менен кызматташып, жаш артисттер үчүн билим берүү долбоорлорун жана мастер-класстарды өткөрүп келет. Кыргыз студенттери менен иштешип жатып кандай ачылыштарды жасадыңыз?
– Мен муну ачылыш деп эмес, абдан маанилүү ойду ырастоо деп атаар элем. Орус театр маданияты ар дайым өзүнүн ачык-айрымдыгы, башка маданияттарды кабыл алуу жана байытуу жөндөмдүүлүгү менен күчтүү болгон. Бүгүнкү күндө ГИТИСтин сахна искусствосунун жаңы багыттар факультетинде окуган кыргыз студенттери бул өз ара маданий диалогдун бир бөлүгү болуп калышат. Алар билим гана албастан, өз салттарын, дүйнө таанымын, чыгармачыл энергиясын да алып келишет.
Окуп жүргөндө эле алар эки өлкөдө тең суроо-талапка ээ болушу, бул өтө мааниге ээ нерсе. Москвада алар Вадим Раковдун "Улуу комбинатор" спектаклинде "Ленком" театрында, ал эми Кыргызстанда Көчмөндөр оюндарына байланыштуу ири мамлекеттик маданий долбоорлорго катышууга чакырылган. Менимче, дал ушундай мисалдар чыныгы искусство мамлекеттик чек араларды тааныбастыгын эң жакшы көрсөтөт. Ал ар дайым маданияттарды өз ара сыйлоодон жана бири-биринен үйрөнүү каалоосунан жаралат.
– Эгер сизге келечектеги артисттерге, режиссёрлорго жана театр педагогдоруна бир гана насаат калтыруу мүмкүнчүлүгү берилсе, алардан дүйнө толугу менен өзгөрсө да, эч качан жоготпогула деп эмнени суранмаксыз?
– Көп жылдар бою абдан көп акылдуу китептер жазылган. Менимче, жаңы чындыктарды алар бир жолу табылып, так формулировкаланган жерден издөөнүн кажети жок. Эгерде келечек муундарга бир гана китепти өткөрүп берүүм керек болсо, мен эч күмөнсүз Константин Сергеевич Станиславскийдин "Этика жана тартип" деген кичинекей эмгегин тандамакмын. Бир караганда бул абдан жука брошюра. Бирок анда кесиптин эрежелеринен алда канча көп нерсе камтылган. Анда театрга, адамга, көрүүчүгө жана өзүнө болгон жоопкерчиликти кабыл алуу тууралуу айтылат.
Мен жүз жылдан кийин да бул китеп өз актуалдуулугун жоготпойт деп ишенем. Анткени технологиялар, спектаклдердин формалары, көркөм тили өзгөрүшү мүмкүн, бирок кесипке болгон сый-урмат, ички тартип, адептүүлүк жана искусствого кызмат кылуу – бул чыныгы театр адамы болуу үчүн зарыл болгон пайдубал катары кала берет.
– Григорий Анатольевич, терең сүйлөшүү үчүн чын жүрөктөн ыраазычылык билдирем.
– Рахмат, Ассоль, кызыктуу, терең суроолоруңуз үчүн. Театр адамдарды мындан ары да бириктирип, алардын бири-бирин жана өздөрүн жакшыраак түшүнүүгө жардам берет деп үмүттөнөм.