“Журналист биринчи кезекте адам бойдон калышы керек”. Азер Хасрет менен маек
Азер Хасрет менен көп жылдан бери жакын таанышпыз. Азербейжандагы белгилүү журналисттердин бири, BAYRAQDAR MEDIAнын башкы редактору, Азербейжан Республикасынын Коомдук телерадиоберүү кеңешинин мүчөсү, Басма сөз коллегиясынын башкармалыгынын мүчөсү, Азербайжандын эмгек сиңирген журналисти. Ал бекем принциптүү жана кесиптик чөйрөсүндө кадыр-барктуу адам катары мен үчүн жөн гана кесиптеш эмес, чыныгы дос болуп калган.
Карабах бошотулгандан кийин, пандемия учурунда, Азербайжан өкмөтүнүн колдоосу жана Азер Хасреттин жеке жардамы менен мага өлкө боюнча саякат уюштурулду. Бошотулган Карабахта, легендарлуу Шушада жана Азербайжандын башка көптөгөн жерлеринде болдум. Бул саякат мен үчүн эң күчтүү таасир калтырган окуялардын бири катары калды. Ал аркылуу тарыхый эс тутумдун баасын, улуттук духтун күчүн жана азербайжан элинин өз Мекенине болгон сүйүүсүн дагы тереңирээк түшүндүм.
Байланышыбыз бүгүнкү күнгө чейин үзүлө элек. Азер бейдин мен эч качан унутпай турган бир иши бар. Кыргызстан мамлекеттик чек арада чыңалуулуу кырдаалды башынан кечирип жаткан күндөрдө, ал видеокайрылуу жасап, кыргыз калпагын кийип, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусун көтөрүп: «Мен – кыргызмын! Мен силер мененмин, бир туугандарым!» деп жар салды. Миллиондогон кыргызстандыктар үчүн бул жөн гана колдоо сөздөрү эмес эле. Бул биздин кайгыбызды чын дилинен бөлүшкөн жана түрк элдеринин бир туугандыгы тарыхта гана эмес, адамдардын жүрөгүндө да бардыгын дагы бир жолу эске салган адамдын иши болчу.
Мына ошондуктан бул сүйлөшүү журналистика жөнүндө гана эмес, ар-намыс, абийир, тарыхый эстутум, эне тилинин күчү, элдик дипломатия жана Азербайжан менен Кыргызстанды кылымдар бою бириктирип келген руханий байланыш жөнүндө болду.
— Азер бай, сиз коомдун өзгөрүшүн көп жылдан бери байкап келесиз. Азыркы учурда сизге эң көп тынчсызданууну жараткан жана үмүт берген нерсе эмне?
— Болуп жаткан өзгөрүүлөрдү жөн гана байкап отурбайм — мен дагы алардын бир бөлүгүмүн. Анткени, "дүйнөнү өзгөрткүң келсе, өзүңдөн башта" деген сөз бекеринен айтылбаса керек. Көп жылдан бери ушундай жашоого аракет кылып келем: өзүмдүн үстүмдөн тынымсыз иштөө, өркүндөө, адамдарга пайда алып келүү үчүн өзүмдүн мыкты версиям болуу. Мен өз элиме жана өз өлкөмө гана кызмат кылбайм. Мүмкүнчүлүгүмдүн чегинде, башка боордош элдерге, биринчи кезекте түрк дүйнөсүнө пайдалуу болууга аракет кылам. Кеңири мааниде, өзүмдү дүйнө жараны катары эсептейм жана адамдардын өз ара түшүнүшүүсүнө салым кошууга умтулам. Албетте, колумдан келген мүмкүнчүлүктөрдүн чегинде.
Эң көп тынчсыздандырган нерсе — кээ бир мамлекеттер дагы деле өткөндүн ой-пикирлери менен жашап, дүйнөнүн канчалык тез өзгөргөндүгүн — бир гана акыркы кылымдарда эмес, ал тургай акыркы бир нече жылда эле канчалык тез өзгөргөндүгүн түшүнбөй жатканы. Бирок жүрөгүмдө ар дайым үмүткө орун бар. Мени дүйнөнү чынчыл, тынч, адилеттүү жана жаратмандык кылууга умтулган адамдар жана күчтөр бар экендиги шыктандырат.
— Адам качан чындап журналист болот? Дипломун алгандан кийинби, биринчи макаласы чыккандан кийинби же чындык менен пайданын ортосундагы биринчи ички чыр-чатактан кийинби?
— Журналистика — бул биринчи кезекте, тагдырдын белеги. Көбү журналистика боюнча билим алышат, бирок баары эле чыныгы журналист боло бербейт. Ошол эле учурда, белгилүү жана ийгиликтүү адистердин көбү журналистика факультетин эч качан бүтүрүшпөгөн. Эң башкысы — өз идеалдарыңа бекем болуу жана бул ишти эмне үчүн жасап жатканыңды чын дилиңден түшүнүү. Мен үчүн ар дайым адам бойдон калуу, өз жүзүмдү сактоо жана кандай кырдаал болбосун өз ишенимди сатпоо маанилүү. Так ошондуктан үнүм дайыма эркин жана ишенимдүү чыгат. Ошондой эле абийиримдин алдында айта алам: дүйнөдө бир да адам Азер Хасрет идеалдарына саткынчылык кылган жана журналистиканын кесиптик этикасын бузган деп айта албайт.
— Кесиптик жашооңуздагы эң оор нерсе эмне болду: чындыкты издөө, аны айтуу же коргоо?
— Журналистикадагы жолум 1995-жылы башталган. Ал жылдар Азербайжан үчүн абдан оор мезгил эле: болжол менен миллиондогон качкын жана жер которгондор, оккупацияланган аймактар, кыйраган экономика, өлкө жарандык согуштун босогосунда турган. Мындай кырдаалда мен, жаш журналист катары, өз элимдин кызыкчылыгына кызмат кылууну башкы милдетим деп эсептечүмүн. Ооба, жаш кезимде курч, эмоционалдуу жана компромисске барбаган адам элем. Бирок журналист да өз эли алдында жоопкерчиликти көтөрөрүн эч качан унуткан эмесмин. Ошол жылдары өлкөнүн президенти жалпы улуттук лидер Гейдар Алиев болгон. Биз бийликти көп сындачубуз. Бир жолу ал бизди жеке өзү чакырып, ар бирибизди кунт коюп уккан. Өтө эле жаш болгондугумдан баарын ачык айтчумун. Президент сөздөрүмдү ушунчалык тынч жана сый-урмат менен кабыл алганына таң калгам.
Өмүр бою чындыкка, акыйкатка жана адилеттүүлүккө бекем бойдон калдым. Ошондуктан, мен сындаган адамдар да мени сыйлашат деп ойлойм. Анткени, чындыкты ачык коргой алган адам ар дайым сыйга ээ болот.
— Сиздин оюңузча, сөз эркиндиги менен айтылган сөз үчүн жоопкерчиликтин чеги кайда?
— Ар бир адамдын эркиндиги башканын эркиндиги башталган жерде бүтөт. Мына ушунда чыныгы жоопкерчилик жатат. Эгер адам сөз эркиндиги – бул баарын жасоого укуктуулук эмес, коом алдында чоң жоопкерчилик экенин түшүнсө, анда ал жетилген инсан болуп, чындап эле жакшы иштерди жасайт. Мен бул чекти ар дайым түшүнүп, эч качан ашкан эмесмин. Балким, ошондуктан коомчулук дайыма менин сөзүмө ишенип турду.
— Эмне үчүн бүгүнкү күндө адамдар маалыматты көбүрөөк угуп, бирок анын маанисин азыраак түшүнүп калышты?
— Анткени азыркы адам тынымсыз шашып турат. Биз дайыма бир жакка шашылабыз, мүмкүн болушунча көп нерсени жасоого аракет кылабыз, ошондуктан убакыт эң чоң баалуулуктардын бири болуп калды. Ушундан улам уккан нерсенин маанисин азыраак ойлонобуз. Маалыматты тереңирээк түшүнүүгө үлгүрбөй, үстүртөн кабыл алабыз да, дароо эле башка нерсеге өтүп кетебиз. Бирок бул анын изи калбай жоголуп кеткенин билдирбейт. Аң-сезимсиз кабыл алынган маалымат да биздин аң-сезимибизде калып, ойлорубузга, чечимдерибизге жана иш-аракеттерибизге таасирин тийгизе берет.
— Азер бей, мага дагы деле бир абдан маанилүү учур эсимде. Кыргызстан коңшу өлкөлөр менен чек арада чыңалуу абалды башынан кечирип жаткан күндөрдө, сиз видеокайрылуу жасагансыз: кыргыз калпак кийип, Кыргызстандын мамлекеттик туусун көтөрүп, «Кыргыз бир туугандар! Биз силер мененбиз!» деп айткансыз. Көптөгөн кыргызстандыктар үчүн бул сөздөр жөн гана колдоо ишаараты эмес, чыныгы бир туугандыктын көрүнүшү болду. Ошондо сизди бул кадамга эмне түрткү берди? Ал эми жеке сиз үчүн биздин элдердин достугу эмнени билдирет?
— Кыргызстан үчүн мен үчүн дүйнөнүн бир өлкөсү эмес. Ал менин жүрөгүмө Азербайжан сыяктуу жакын. Мен ар дайым айтам: азербайжандык болуп туруп, өзүмдү кыргыздай эле сезем. Мен бул кооз өлкөгө бир нече жолу баруу бактысына ээ болдум. Көп кыргыз досторум бар жана ар бир жолу барганда жакындарымдын арасында отургандай эле сезимде болом. Балким, бул кан, ата-бабалардын эс тутуму, биздин жалпы түрк тамырыбыздан улам. Ошондуктан мен ар дайым Азербайжандын гана эмес, боордош Кыргызстандын да патриоту болуп келгем жана боло берем. Сиздердин кайгыңыздар менин да кайгым экенин чын жүрөктөн сезем. Мына ушул сезим мага ошондо кыргыз элин ачык колдоого жана "биз бирбиз" деп айтууга түрткү берди.
— Келечектеги идеалдуу журналистти кандай элестетесиз? Ондогон жылдардан кийин да кандай сапаттар өзгөрүүсүз калат?
— Абсолюттук идеал жашоодо да, журналистикада да жок. Бирок кесибим боюнча айтсам, чыныгы журналист ар дайым чындыкка берилген, объективдүүлүктү жана адамдарга урмат-сыйды сактаган адам болот. Бул баалуулуктар убакытка баш ийбейт. Ондогон, жүздөгөн, балким миңдеген жылдар өтсө да, чынчылдык, адамгерчилик жана чындыкка бекем кармануу чыныгы журналисттин башкы сапаттары бойдон калат.
— Эгер бүгүн жаш жигит сизге журналистикага барсам туура эле болобу деп сураса, эмне деп жооп берет элеңиз?
— Мындай суроолорду мага көп эле беришет. Дайыма бирдей жооп берем: эгер өзүңдө күч бардыгын сезсең - сөзсүз баргын. Бирок журналистика жөн гана кесип эмес экенин түшүнүү керек. Бул чоң жоопкерчилик жана мүнөздүн күн сайын сыноодон өтүшү. Ал эр жүрөктүүлүктү, принципиалдуулукту жана эң татаал учурларда да инсан бойдон калуу жөндөмүн талап кылат.
— Азербайжан татаал тарыхый жолду басып өттү. Элдин кайсы сапаттары эң оор учурларда да ар-намысын сактап калууга жардам берди?
— Сиз Азербайжандын эң жакын досторунун бирисиз, андыктан элибиздин мүнөзүн жакшы билесиз. Багынганды билбейбиз жана жеңилүүгө көнбөйбүз. Ооба, кээде жагдай бизди чегинүүгө мажбурлайт, бирок бул эч качан багынып берүү дегенди билдирбейт. Биз сөзсүз кайтып келип, өзүбүздүкүн алабыз. Биздин мүнөз ушундай. Түрк дүйнөсүнүн байыркы символдорунун бири карышкыр – эркин, күчтүү жана көз карандысыз болушу бекеринен эмес. Бул циркке мажбурлап иштетүүгө мүмкүн болбогон жалгыз жаныбар. Мен үчүн бул образ биздин элдин ички эркиндигин, ар-намысын жана рухунун күчүн билдирет.
— Сиздин оюңузча, улуттук өзгөчөлүктү эмне эң күчтүү кылып жаратат: тил, маданият, тарых же эс тутумбу?
— Баарынан мурда – тил. Өз тилинен айрылган эл өзүн жоготуп баштайт. Мына ушул себептен мен ар дайым азербайжан тилинде билим берүүнү жактап, муну улуттук келечек маселеси деп эсептейм. Мени Азербайжанда мамлекеттик тил терең урматталып жатканы чын эле кубандырат. Мындан тышкары, биздин өлкөдө жашаган ар кайсы улуттун өкүлдөрү, анын ичинде этникалык орустар да азербайжан тилинде эркин сүйлөшөт жана мамлекеттүүлүгүбүзгө урмат менен мамиле кылышат. Улуу педагог Константин Ушинскийдин: «Элдик тил жоголгондо, эл да жоголот» деген сөзү бекеринен эмес. Мен бул ойду толугу менен колдойм. Улуттук өзгөчөлүктүн пайдубалы дал ушул тил болуп саналат.
— Мамлекетти бекемдөөдө бүгүнкү күндө маданият кандай роль ойнойт? Саясат жасай албаган нерсени маданият жасашы мүмкүнбү?
— Маданият адамдарды бириктирүүчү укмуштуудай күчкө ээ. Кээде мамлекеттер тил табыша албай калышат, ал эми маданият биринчи кадам таштап, элдерди жакындатат. Маданий диалогдон кийин акырындык менен саясий өз ара түшүнүшүү да келет. Ушул себептен маданият көп учурда келишпестиктерди жоюуга жардам берген көпүрө болуп калат. Биз тилдин маанисин айтып өттүк, бирок маданиятты да унутпоо керек. Коомдун маданияты канчалык жогору болсо, мамлекет ошончолук күчтүү жана туруктуу болот.
— Сиз көп өлкөлөрдүн өкүлдөрү менен баарлашасыз. Азербайжан менен биринчи жолу таанышканда адамдар көбүнчө эмнени таанышат?
— Көп жылдар бою ар кайсы өлкөлөрдөн көптөгөн адамдар менен таанышууга жетиштим. Бир убактарда Азербайжан деген эмне экенин чет өлкөдө түшүндүрүү кыйын болгону эсимде. Ошондо өз өлкөбүздү өз иш-аракеттерибиз, жеке үлгүбүз менен тааныштырууга аргасыз болгонбуз. Бүгүнкү күндө кырдаал таптакыр башкача. Азербайжанды бүткүл дүйнө билет. Көп учурда чет элдиктер бизге келип, бул жерде канчалык тынч, коопсуз жана заманбап экенине таң калышат. Көпчүлүгү башкача өлкөнү, азыраак өнүккөн, Чыгыш жөнүндө эски түшүнүктөрү бар өлкөнү көрүүнү күткөндүгүн айтышат. Бирок Азербайжан менен таанышып, бай салттарды жана тез өнүгүүнү гармониялуу айкалыштырган заманбап, динамикалык мамлекетти ачышат.
— Азыркы учурда дүйнө ишенимсиздик кризисин башынан кечирүүдө. Адамдар талашып-тартышпастан, бири-биринин сөзүн угууга болгон жөндөмүн кантип кайтарып алса болот?
— Бул азыркы замандын эң татаал суроолорунун бири, ага универсалдуу жообум жок. Бирок лидерлерден көп нерсе көз каранды деп ишенем. Бул мамлекет башчылары гана эмес. Коомдук пикир лидерлери, маданият ишмерлери, жазуучулар, окумуштуулар, мугалимдер, рухий насаатчылар — баары чоң жоопкерчиликке ээ. Дал ушулар коомго диалог, өз ара сыйлоо жана ишеним маданиятын кайтарып бере алышат.
— Сиз үчүн жеке эле мекенчилдик эмнени билдирет? Ал жаркын ураандардан эмнеси менен айырмаланат?
— Мен үчүн мекенчилдик эч качан жаркын сөздөр болгон эмес. Биринчи кезекте бул өз элиңе жана өз өлкөңө болгон жоопкерчилик. Кайда жүрсөм да, Азербайжанды чагылдырып жатканымды эч убакта унутпайм. Чет өлкөлүк сапарларда, жанымда башка азербайжандар болбосо да, өз элимдин толук өкүлү катары сезип жүргөн учурлар көп болгон. Ошондуктан, ар дайым өзүмдүн жүрүм-турумум, адамдарга болгон мамилем жана иш-аракеттерим менен өлкөм жөнүндө эң татыктуу таасир калтырууга аракет кылам. Мына ушундан чыныгы мекенчилдик башталат. Ал ураандарда эмес, күнүмдүк иш-аракеттерде, мекенине, элине жана маданиятына болгон сый-урматта көрүнөт.
— Азыркы дүйнөдө элдик дипломатия канчалык маанилүү? Адамдардын ортосундагы достук мамлекеттердин ортосундагы мамилелерди өзгөртө алабы?
— Элдик дипломатия бүгүнкү күндө жөн гана маанилүү эмес, ал өтө зарыл. Биз муну өз тажрыйбабыздан жакшы билебиз. Азербайжан менен Армениянын ортосундагы мамилени эстесеңиз эле жетиштүү. Так ушул элдик дипломатия жоголгон адамдык ишенимди акырындык менен калыбына келтирүүгө жардам берет. Адамдардын ортосунда сый-урмат жана достук пайда болгондо, элдердин ортосундагы мамилелер да убакыттын өтүшү менен өзгөрөт. Ал эми мындай мамилелерди коомдук лидерлер, маданият, илим же массалык маалымат каражаттарынын өкүлдөрү түзсө, бул процесс ого бетер маанилүү болуп калат. Кээде дал ушул элдик дипломатия расмий саясат көптөн бери жетише албай жаткан нерсеге жол ачат.
— Сиз Кыргызстанды жакшы билесиз. Сиздин оюңузча, кыргыз жана азербайжан элдерин бириктирген кайсы жалпы руханий баалуулуктар бар?
— Ооба, сиз толугу менен туура айтасыз — мен Кыргызстанды чындап эле жакшы билем жана чын дилимден сүйөм. Мен үчүн бул биринчи кезекте боордош түрк өлкөсү, ушунун өзү эле көп нерсени билдирет. Бирок бизди жалпы тарых жана түрк дүйнөсүнө таандык болуу гана бириктирбейт. Бир ата-бабанын тукумдарыбыз. Кээде сырткы көрүнүшүңөр окшошпойт дегендер болот. Ага жообум даяр: сырткы көрүнүш — бул тектин эмес, географиянын маселеси. Түрк дүйнөсү абдан чоң, ошондуктан андагы эл ар башкача көрүнөөрү табигый нерсе. Бирок руханий тамырларыбыз, тарыхый эс тутумубуз жана баалуулуктарыбыз жалпы бойдон калууда. Дал ушул руханий жакындык кыргыздарды жана азербайжандарды бириктирген пайдубал болуп саналат.
— Чыңгыз Айтматовдун ысымы көптөгөн элдер үчүн бирдей баалуу. Анын кайсы ойлору азыркы мезгилибиз үчүн өзгөчө актуалдуу?
— Биринчиден, ал жараткан маңкурттун образын унутуу мүмкүн эмес. Гүлсары, Жамийла, Найман-Апа – көптөгөн элдердин руханий эс тутумунун бир бөлүгүнө айланган каармандарды да унута албайсың. Совет доорунда маңкурттун образын жаратуу менен Чыңгыз Айтматов адамзатты эң олуттуу коркунучтардын бири – тарыхый эс тутумду, өз тамырын жана өзүн-өзү жоготуу жөнүндө эскерткен. Өзүнүн тегин, маданиятын жана тарыхын унутпоого чакырыгы бүгүнкү күндө актуалдуу. Улуттук академиялык драма театрында «Кылым карытар бир күн» повести ийгиликтүү коюлушу бекеринен эмес. Ар бир спектакль толук залда өттү. Биз, азербайжандар үчүн Чыңгыз Айтматов – жөн гана улуу кыргыз жазуучу эмес. Биз аны өз адамыбыз катары кабыл алабыз. Ал Кыргызстанга канчалык таандык болсо, Азербайжанга да ошончолук жакын.
— Технологиянын тез өнүгүшүнө карабастан, Азербайжандын жаштары эч качан эмнени жоготпосо экен деп тилейсиз?
— Биринчиден – мамлекеттик тилибизди. Тилди жоготкон адам сөзсүз өзүн жоготот. Тил – бул биздин тамырыбыз, эс тутумубуз, дүйнө таанымыбыз. Эл өз тилин сактап турган кезде, ал өз тарыхын, маданиятын жана келечегин сактап калат. Бирок бул тамырлар менен байланышты жоготкондо, улуттук өзгөчөлүктү сактап калуу дээрлик мүмкүн болбой калат.
— Бир жолугушуу же бир сүйлөшүү адамга же жашоого болгон көз карашыңызды толугу менен өзгөрткөн учурлар болгонбу?
— Чынын айтсам, мындай учурларды эстей албай турам. Адатта, адамдарды абдан тез сезем. Биринчи жолугушууда эле алдымда ким турганы жөнүндө түшүнүк пайда болот, а андан аркы баарлашуу биринчи таасирди гана тастыктайт. Бирок башкача учур болгон. Бир жолу бир китеп менин оюмду абдан жаңылажы. Ал менин көз караштарымды гана эмес, ден соолугума болгон мамилемди да өзгөрттү. Ошондон бери мен библиотерапиянын күчүнө чын дилимден ишенем — жакшы китеп адамды айыктыра, ойлорун, аны менен бирге жашоосун өзгөртө алат.
— Сиз дагы деле жообун издеп жүргөн суроо барбы?
— Дайыма илимге ишендим жана ишенем. А илим чексиз, жаңы суроолорду берүүнү эч качан токтотпойт. Жаш кезимде көп философиялык адабияттарды окучумун, тынымсыз ойлонуп, жооп издеп, өзүм менен талашып жүрчү элем. Кийинчерээк убакыт ушунчалык тартыш болуп калды, узак ойлонууга мүмкүнчүлүк табылбайт. Бүгүн мен бул нерсеге түшүнүү менен карайм. Адам бардык суроолорго жооп табышы керек деп эсептебейм. Кээде жашоого болгон кызыгууну жана жаңы нерселерди билүүгө болгон каалоону сактап, издөөнү улантуу алда канча маанилүү.
— Азер бей, бул терең жана чынчыл сүйлөшүү үчүн сизге ыраазычылык билдирем. Сиздин, белгилүү журналист гана эмес, көп жылдардан бери өз элине, түрк дүйнөсүнө жана адамдардын өз ара түшүнүшүү идеалдарына кызмат кылып келе жаткан адамдын ойлорун угуу мен үчүн өзгөчө маанилүү болду. Сизге акылмандыгыңыз, ачык-айрымдыгыңыз жана өз принциптериңизге бекемдигиңиз үчүн рахмат.
— Мазмундуу суроолоруңуз үчүн сизге, Ассоль, ыраазычылык билдирем. Алар формалдуу жооп берүүгө эмес, ойлонууга мажбурлайт. Чыныгы интервью так ушундай – пикир алмашуу эмес, баарлашуу түзүлөт. Бир тууган кыргыз элине тынчтыкты, биримдикти жана гүлдөп өнүгүүнү каалайм. Азербайжан менен Кыргызстандын достугу жылдан-жылга бекемделип, бүткүл түрк дүйнөсү өзүнүн руханий баалуулуктарын, бири-бирине сый-урматын жана өз тамырларына бекемдигин сактап калсын. Биримдик, өз ара ишеним жана өз тамырларын эстеп жүрүү бизге ар кандай сыноолордон татыктуу өтүүгө жана келечек муундарга күчтүү, эркин жана жаратман түрк дүйнөсүн калтырууга жардам берет деп ишенем.