Азамат Кулиев: Үн бармак изине караганда көп нерсени ачыктайт
Санарип технология жана техникалык каражаттар колдонулган кылмыштар өсүп жаткан азыркы дүйнөдө маалыматтык коопсуздук тармагында сот эксперттеринин жана аудиожаздырууларды анализдөөнүн ролу барган сайын олуттуу болууда. Компьютердик-техникалык жана фоноскопиялык экспертиза өчүрүлгөн файлдарды калыбына келтирет, кибер чабуулдун изин аныктайт, ошондой эле монтаждоо үчүн аудио жаздырууларды талдоо жана баяндамачынын үнүн аныктоону колго алат.
Бул иш кандай жөнгө салынат, кандай технология колдонулат жана эксперттер күн сайын кандай тапшырмаларга кез келишет, бул тууралуу Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигине караштуу Соттук экспертиза департаментинин компьютердик-техникалык жана фоноскопиялык экспертиза бөлүмүнүн башчысы Азамат Кулиев айтып берди.
– Компьютердик-техникалык экспертиза деген эмне?
– Компьютердик-техникалык экспертиза (КТЭ) – бул атайылыштырылган соттук-эксперттик изилдөө, ал санарип маалыматтарды электрондук алып жүрүүчүлөрдөн алууга, анализдөөгө, калыбына келтирүүгө жана интерпретациялоого багытталган. КТЭнин негизги милдети өчүрүлгөн файлдарды жана билдирүүлөрдү калыбына келтирүү, колдонуучунун аракетин аныктоо, электрондук жазышууну анализдөө, зыяндуу программаларды аныктоо жана документтин чыныгы экенин тактоо болуп саналат. Изилдөө объектилери – компьютерлер, ноутбуктар, катуу дисктер, уюлдук түзүлүштөр, булуттагы кампа ж.б.
– Фоноскопиялык экспертиза деген эмне?
– Фоноскопиялык экспертиза – бул үн аркылуу адамдарды аныктоо, жазуунун аныктыгын текшерүү жана монтаждоо аракетин табуу үчүн аудио жазууларды криминалисттик изилдөө. Экспертиза үн талдоосун, фонетикалык талдоону, ошондой эле жазуунун акустикалык шарттарын баалоону камтыйт. Ал опузалоо, коркутуу жана аудиону колдонуу менен жасалган башка кылмыш иштеринде талап кылынат.
– Сиздердин бөлүм эмне менен алектенет?
– Биздин бөлүм кылмыш, жарандык жана административдик иштер үчүн санариптик жана үн маалыматтарына комплекстүү талдоо жүргүзөт. Биз соттук компьютердик-техникалык жана фоноскопиялык экспертизаларды жүргүзөбүз, корутундуларды даярдайбыз, укук коргоо органдарына консультация беребиз жана тергөө иш-чараларына катышабыз. Иш заманбап жабдууларга жана сертификатталган программалык камсыздоого негизделген.
– Бөлүмдүн өткөн жылдагы ишмердүүлүгүнүн жыйынтыгы тууралуу айтып берсеңиз?
– Өткөн жылы биз көптөгөн экспертизаларды жүргүздүк: компьютердик-техникалык да, фоноскопиялык да. Бөлүмдө 4 адис иштейт: компьютердик техника боюнча үч эксперт жана бирөө - фоноскопия боюнча. Штаттын аздыгына карабастан, биз сапаттын жана профессионализмдин жогорку деңгээлин карманабыз.
– Эксперт болуп иштөө үчүн кандай билим керек?
– Компьютердик техника боюнча эксперттерге IT, киберкоопсуздук же компьютердик тармактар жаатында жогорку техникалык билим, ошондой эле маалыматтарды талдоо жана калыбына келтирүү үчүн программалык камсыздоо менен иштөө көндүмдөрү керек. Фонетика боюнча адистердин, адатта, акустика жана криминалистика жаатында кошумча даярдыгы, филологиялык же лингвистикалык билими бар болушу керек. Бардык эксперттер аттестациядан өтүшөт жана квалификациясын дайыма жогорулатып турушат.
– Компьютердик-техникалык экспертизада санариптик далилдерди чогултуу кандай жүргүзүлөт?
– Далилдерди чогултуу - бул катуу регламенттелген процесс. Адегенде техника ошол учурдагы абалын каттоо менен алынат, андан кийин маалыматтардын бүтүндүгүн сактоо үчүн биттик көчүрмөлөрү түзүлөт. Андан соң анализ жүргүзүлөт – файлдарды калыбына келтирүү, активдүүлүктү жана кат алышууларды изилдөө. Аягында эксперттик корутунду менен жыйынтык чыгарылат.
– Аудиожазууларга фоноскопиялык экспертиза кандайча жүргүзүлөт?
– Аудио менен иштөө материалды даярдоону, ызы-чуудан тазалоону, жазуунун монтаж издеринин бар-жогун техникалык талдоону, үндү идентификациялоо үчүн акустикалык-фонетикалык экспертизаны, ошондой эле зарыл болгон учурда тексттин лингвистикалык талдоосун камтыйт. Аягында аныктыгын баалоо менен толук корутунду берилет.