Кубан Чороев: Кыргызстан экономикасын диверсификациялап, башка өлкөлөр менен соода алакасын өнүктүрүү керек
Кыргызстанда болжолдонгон инфляция жарандардын жашоо деңгээлине кандай таасир этет? Кыргызстан инвесторлор үчүн канчалык жагымдуу? Россияга каршы санкциялар Кыргыз Республикасынын экономикасына кандай таасирин тийгизет? Мына ушул жана башка суроолорго көз карандысыз экономикалык эксперт Кубан Чороев атайын “Караван-Инфо” үчүн жооп берди.
– Беларусь президенти Александр Лукашенко жакында ЕАЭБдин ички рыногун коргоо боюнча мындан аркы иштердин негизги пункттарын аныктады. Кыргызстан бул багытта кандай кадамдарды жасашы керек деп ойлойсуз?
– ЕАЭБдин ички рыногун коргоо маселеси Кыргызстан үчүн өтө маанилүү. Менимче, негизги үч нерсеге токтолуу керек: биринчиден, продукциянын сапатын көзөмөлдөөнү күчөтүү. Керектөөчүлөрдү коргоо жана атаандаштыкка жөндөмдүү болуу үчүн продукциябыз ЕАЭБ стандарттарына шайкеш келишин камсыздашыбыз керек. Экинчиден, өзүбүздүн өндүрүштү өнүктүрүү. Импортко көз карандылыкты азайтуу үчүн өлкөнүн ичинде товар өндүрүүнү стимулдаштыруу зарыл. Үчүнчүдөн, контрабандага каршы эффективдүү күрөш. Бул биздин рынокту легалсыз продукциялардан коргойт.
– Сиздин оюңузча Кыргызстан бул чараларды ишке ашырууга канчалык даяр?
– Менимче, туура багытта кадамдарды жасап жатабыз, бирок албетте, жасала турган иштер көп. Мыйзамдарды, инфраструктураны жана көзөмөлдөө механизмдерин өркүндөтүү зарыл.
– Быйыл Кыргызстанда инфляция 5-7 пайыз чегинде болот деп болжолдонууда. Бул жөнөкөй жарандар үчүн эмнени билдирет?
– Тилекке каршы, бул товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн баасынын көтөрүлүшүн билдирет. Калктын сатып алуу жөндөмдүүлүгү төмөндөп, эл ошол эле продуктыларга көбүрөөк акча коротууга аргасыз болот. Бул аз камсыз болгондор үчүн өзгөчө кыйын.
– ИДПнын өсүшү катардагы адамга эмне берет?
– ИДПнын өсүшү, албетте, оң көрсөткүч. Теориялык жактан алганда, бул жаңы жумуш орундарын түзүүгө, эмгек акынын жогорулашына жана инфраструктуранын жакшырышына алып келиши мүмкүн болгон товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү өндүрүү көбөйгөнүн билдирет. Бирок ИДПнын өсүшү дайыма эле калктын бардык катмарына бирдей бөлүштүрүлбөй турганын түшүнүү керек.
– Кыргызстандын инвестициялык жагымдуулугун кандай баалайсыз?
– Кыргызстан инвесторлор үчүн бир катар артыкчылыктарга ээ: бай жаратылыш ресурстары, аз салыктар, жаш жана өсүп жаткан калк. Бирок чектөөчү факторлор дагы бар: саясий туруксуздук, коррупция, алсыз инфраструктура. Биз бул тоскоолдуктарды жоюу үчүн иштешибиз керек.
– Кыргызстандыктар үчүн өз өлкөсүнө инвестиция салуу пайдалуубу болобу?
– Сөзсүз! Мекенге инвестиция салуу анын экономикасынын өнүгүшүнө жана жаңы жумуш орундарынын түзүлүшүнө өбөлгө түзөт. Мен айыл чарбага, туризмге жана IT секторуна көңүл бурууну сунуштайт элем – булар инвестиция үчүн келечектүү багыттар.
– Өлкө өнүгүү приоритеттерин өз алдынча аныкташ керекпи же эркин рынокко калтыруу туурабы?
– Мен өлкө өнүгүү приоритеттерин аныктап, ошол эле учурда эркин рыноктун принциптерин да эске алышы керек деп эсептейм. Мамлекет келечектүү тармактарды өнүктүрүүгө түрткү бере алат, бирок рыноктук механизмдерди экинчи планга жылдырбашы керек.
– Өлкөдө жумушсуздук көп, бирок ошол эле убакта Эмгек министрлиги кадрлардын таңкыстыгы тууралуу айтып жатат. Бул кырдаалды кантип жөнгө салуу керек?
– Бул жумушсуздардын квалификациясы менен эмгек рыногунун талаптарынын ортосундагы айырмачылык менен байланышкан жалпы көйгөй. Кесиптик-техникалык билим берүү системасын өнүктүрүү, жумушсуздардын квалификациясын жогорулатуу жана ишке орноштуруу системасын жакшыртуу зарыл.
– Россияга каршы санкциялар Кыргызстандын экономикасына канчалык таасир этет?
– Биздин негизги экономикалык өнөктөш болгон Россияга каршы санкциялар экономикабызга терс таасирин тийгизүүдө. Соода көлөмү, акча которуулар азайып, импорттук товарлардын баасы көтөрүлүп жатканына күбө болуудабыз. Кыргызстан экономикасын диверсификациялап, башка өлкөлөр менен соода алакасын өнүктүрүүсү зарыл.