Таласбек Акылбеков: Криптовалюта эмне үчүн түзүлгөнүн түшүнүү маанилүү
Криптовалюта боюнча эксперт Таласбек Акылбеков “Караван-Инфонун” окурмандарына криптовалюталарды кантип түшүнүү керек, кантип акча таап, байыса болорун, деги эле электрондук акча дүйнөсүнүн бардык сырын айтып берди.
– Таласбек, криптовалюта деген эмне?
– Крипта – бул шифрленген код, башкача айтканда, шифрленген валюта, фиат валюталарынан айырмаланып, криптографияны жасалмалоого болбойт. Учурда көптөгөн ар кандай криптовалюталар бар, бирок алардын биринчиси, мен дагы бир жолу кайталайм, биткоин болгон. Андан кийин көптөгөн ар кандай криптовалюталар түзүлдү, капиталдаштыруу жагынан биткоиндон кийинки эң чоңу эфир жана андан кийин ЮСДТ – криптовалюта доллары жана ар кандай альткоиндердин бир тобу, алардын ар бири белгилүү бир тапшырманы аткарат жана блокчейн дүйнөсүндө өзүнүн системасы бар.
Мында бул нерсени дагы түшүнүү абдан маанилүү: тигил же бул криптовалюта эмне үчүн түзүлгөн, ал кандай мааниге ээ, анын артында кандай экосистема турат жана тигил же бул криптовалютанын жардамы менен кандайдыр бир көйгөйдү чечсе болобу. Ошондо гана ал пайдалуу жана баалуу болот. Мисалы, эмне үчүн эфириум абдан популярдуу жана кымбат болууда? Ооба, анткени бул блокчейндин базасында смарт- контракттарды, башкача айтканда адамдын кийлигишүүсүн талап кылбаган акылдуу контракттарды түзсө болот жана бул келишим аткарылат. Сиз ага кол койдуңуз дейли, эми аны жокко чыгарууга болбойт, башкача айтканда, эки тарап тең ушул контрактты, бул келишимди аткарышы керек, ошондуктан эфир дүйнөдө колдонулган экинчи валюта болуп саналат.
ЮСДТ тууралуу айтсак, ал капиталдаштыруу боюнча дүйнөдө үчүнчү криптовалюталык доллар деп аталат жана америкалык долларга карата бир-бир эсебинде. Дал ушул бири Риф Колинз болгон негиздөөчүлөр тобу тарабынан адамдар өз каражаттарын, кирешелерин же жоготууларын криптовалюталык биржаларда каттап турушу үчүн түзүлгөн.
– Криптада акча тапса болобу жана аны чыгарууга мүмкүнбү?
– Учурда мындай электрондук акчаларды тартылган акча, бул эң башкы жаңылыштык, карапайым калк арасында тараган миф, аны накталай акча кылып чыгарып алуу мүмкүн эмес деген пикирлер бар. Эгер ал чындап эле өтүмдүү болсо, каалаган криптовалютаны накталай аласыз, бирок ошол эле учурда накталоого болбой турган көптөгөн ар кандай альткоиндер, криптовалюталар жана көз боемочулуктар бар. Бул алдамчылык схемалар атайын адамдарды алдоо үчүн түзүлгөн жана бардык негизги криптовалюталарды, мейли биткоин, эфириум же башка коиндер болсун, оңой эле накталай алса болот. Дал ушул себептен криптовалюталык доллар түзүлдү, аны сиз оңой эле фиат валютасына айландыра аласыз. Сиз өзүңүздүн биткоиниңизди, эфириңизди же башка валютаңызды биржада сатасыз, которосуз жана ЮСДТ аркылуу дароо накталай кылып аласыз жана банк картаңызга которосуз, башкача айтканда, биржада бирөөсүн бир долларга сата аласыз.
Баса, бул жерде сиз үчүн дагы бир жакшы жагдай бар. Криптовалюта доллары кадимки валютага караганда бир аз кымбат турат. Айталы, азыр бир доллар 86 сом, ал эми криптобиржада аны 87 сомдон сатууга болот. Жөнөкөй долларды алмаштырууга барсаң, арзаныраак — 85,5 сомго алмаштырышат. А крипта рыногунда сиз аны бир аз кымбатыраак сатып аласыз, кайра эле кымбатыраак баада сатасыз. ЮСДТ криптодолларынын уникалдуулугу мына ушунда, башкача айтканда, сиз криптовалюталык акчаңызды оңой эле кирешелүү кылып накталай аласыз.
– Криптовалютаны бир өлкөдөн экинчи өлкөгө которууга болобу?
– Ооба, бул эч кандай көйгөй эмес, капчыгыңызды ачасыз, аны плеймаркет же апстордон жүктөй аласыз. Ал жакта капчыктардын түрлөрү бар: Метамаск, ТрастВаллет, Фантом жана башкалар. Бирок эң кеңири таралганы ТрастВаллет жана Метамаск. Анын бири көчүрүп алгандан кийин капчыгыңыздан башка капчыкка жөнөтө аласыз жана валютанын баары заматта которулат.
Өткөн жылы Кыргызстандан Москвага кеткен мекендештерибизде бир окуя болгон. Алар Домодедово аэропортуна келип түшкөндө акчаларын уурдаткан. Унутуп калбасам, жанында 4 миллион доллар болгон. Кандай чоң сумма! Биз 21-кылымда жашап атабыз, бул жактан криптовалюта көйгөйсүз эле сатып алып, бир секундда которуп коюп кетишкенде, эч кандай мындай кайгылуу окуя болмок эмес. Баса, ал ууруларды ушул убакка чейин табыша элек. Бирок криптовалюта бир нече жолу өзүнүн ишенимдүүлүгүн далилдесе дагы, бул тармакты талдай да, тааный да албаган диван эксперттери аны сындаганын коюшпады.
– Мунун баарын карапайым адам кантип пайдалана алат?
Бул кыйын, бирок үйрөнүүгө мүмкүн. Биринчиден, бул үчүн криптовалюталар боюнча курстарды сатып алуу керек. Мен өзүм насаатчылык, адамдарды үйрөтүү менен алектенем жана менде криптовалюталар боюнча үйрөнчүктөр үчүн курстар бар. Карапайым калк үчүн бул бир аз татаал, бирок система өзгөрүп, жаңы кызматтар жана мүмкүнчүлүктөр пайда болууда.
Азыр необанктар рынокко кирүүдө жана алар так ушул маселени чечүүдө, мында жөнөкөй адам крипто сатып алып, сата алат, ошондой эле аны эч кандай билими жок колдоно алат. Кадимки акчаны колдонгондой эле. Жакын арада криптовалютаны колдонууга өтөөрүбүзгө жана ар бир дүкөндө аны менен соода жасап калаарыбызга ишенем. Дүйнө ушуга баратат жана андан кача албайбыз!
Айтмакчы, биздин Экономика министрлиги “Криптобанктар тууралуу” мыйзамды иштеп чыгууда, демек, жакында чыныгы криптовалютабыз болот.
– Криптовалюта эмнеси менен пайдалуу?
– Биринчиден, андан киреше табууга болот. Криптовалюта менен акча табуунун бир нече формалары бар - трейдинг, Р2Р арбитраж, стейкингдин ар кандай формасы жана дагы көп нерсе. Бирок мен бир стратегияны карманам жана ал өзүн актады, учурда бардык рыноктордогу бардык стратегиядарды артка калтырды.
Дээрлик бардык миллиардерлер бул стратегияны карманышат, деген Уорен Баффет. Amazon компаниясынын негиздөөчүсү Джефф Безос бир жолу: "Карапайым адам кантип миллионер боло алат, сиз миллиардер болбодуңузбу?" – деп сураган. Ал баары өтө жөнөкөй: фонд биржасындагы жакшы компаниядан акция сатып алып, анан аны ай сайын аз-аздан инвестициялап жана 10-15 жыл күтүү керектигин айткан. Джеф Безос: “Чындап эле ушундай жөнөкөй нерсеби, сатып алып эле унутуп койсоң миллионер болуп каласыңбы”, - деп таң калган. Баффет болсо, ошентип эле байыганын айтып жооп берген. Бардык адамдар эртең эле Ламборджинини айдагысы келет, анткени алар жакырлар.
Көп адамдар кирешени дароо алууну каалашат, ошондуктан криптовалюта дүйнөсүнө кирээри менен алдамчыларга туш келишет, анткени тез эле байыгысы келет: бүгүн акча салды, а эртең миллионер болушу керек. Так ушуну алдамчылар пайдаланышат, ар кандай схемаларды сунушташат. Бай адамдардын сыры – алар күткөндү билишет. Эгерде аз-аздан инвестициялай берсең, мен так ушундай стратегияны карманам, анда сөзсүз копилкадай эле капитал топтой аласың. Сен криптовалютаны аз-аздан сатып аласың, мисалы, айлык акыңдын же кирешеңдин 10 пайызына, анан аны 3-5 жыл сактайсың. Үзгүлтүксүз сатып алып туруу керек, ай сайын же жума сайын. Негизги тыйындар – бул биткоин, эфир же 10 миллиард доллардан ашуун капитализациясы барлар. Өтө көп ар кандай альткоиндерди сатып алууга жана сактоого болот. Мен биткоин менен алектене баштаганымда, баасы 600 доллар болчу. Качандыр бир, жаңы башталган маалда 100 долларга 33 миң биткоин сатып алуу мүмкүн эле. 33 миңди 90 миң долларга көбөйткүлө – бул өтө чоң сумма.
– Сиз криптовалютанын келечегин кандай баалайсыз, ага инвестиция салуу туура элеби?
– Бул жаңы санарип акчалар. Бул жылы америкалык өкмөт биткоин, эфирди тааныды жана өзүнүн фонд рыногунда аны менен соода жүргүзүүгө уруксат берди. Биздин Экономика министрлиги жаңы мыйзам иштөөдө, а жакында Кыргызстанда криптобанктарды ачып, ушул багытта кыймылдаш керек, анткени финансылык кызматтын келеги ушунда деген макала жарыяланды. Мен муну абдан колдойм жана баарына өзүнүн финансылык сабаттуулугун жогорулатууну сунуштайм. Бул аз суммадан баштап чоң акчаны топтоп алууга мүмкүнчүлүк берген пассивдүү кирешенин жакшы булагы.
Ооба, баса, Дональд Трамп шайлоодо жеңип чыкпадыбы, ал биринчи кезекте бизнесмен жана акчаны кантип табууну билет, ошондуктан шайлоо алдындагы кампанияда криптого жол ачып берээрин убадалаган, так ушул нерсе үчүн алдыга чыкты. Ал ошондой эле ФРС жылына 200 миллиард долларлык биткоин сатып алып, аны Федералдык резерв катары кармап турууну талап кылган Мыйзамга түзөтүүлөрдү киргизет.
Демек, келечек эбак эле келди, заманга шайкеш келбегендер убакыттын өтүшү менен рыноктон кетишет...