2025-2030-жылдардагы дүйнөлүк кризис: Кыргызстан аны кантип жашап өтөт
Экономиалык аналитиктердин пикири боюнча, келечектеги кризис бир убакта башталуусу мүмкүн эмес. Алгач туруктуулук иллюзиясын жаратып, андан кийин шок фазасына өтүп, андан ары дүйнөлүк системаны кайра курууга алып келүү менен, акырындык менен өнүгүшү көбүрөөк ыктымал. Кыргызстан чакан ачык экономика катары бул процесске өзүнүн өзгөчөлүктөрү менен тартылат.
2025–2026: туруктуулук орун алгандай мезгил
Эксперттер бул этап 1927–1929 же 2006–2007-жылдардагы мезгилдерге окшош болушу мүмкүн деп белгилешет. Дүйнөлүк рыноктор жана криптовалюталар дагы деле өсүш көрсөтүшү мүмкүн, бирок мындай өсүштүн түбүндө көбүнчө карыздар, спекуляциялар жана доллардын эмиссиясы жатат. АКШ экономиканы акча басып чыгаруу аркылуу кармап турууну улантууда.
Ошол эле учурда дүйнө жүзүндө өнүккөн өлкөлөрдө инфляциянын ачык төмөндөшү байкалбайт, ал эми долларга болгон ишеним акырындык менен жоголууда. БРИКСтин таасири кеңейип, юань, алтын жана аймактык валюталар менен эсептешүүлөр барган сайын активдүү колдонулууда.
Кыргызстанда валютанын агымынын эсебинен сомдун тышкы курсунун туруктуулугу сакталып турат, бирок жашыруун инфляция күч алууда.
Аналитиктердин байкоосунда, эң тез кымбаттаган нерселер – күйүүчү май, курулуш материалдары жана азык-түлүк. Россиядан келген мигранттардын акча которууларынын болжолдуулугу азайып, импорттук техника жана электроника башка товарлардан бириняи кымбаттап жатат.
Бул мезгилде ликвиддүүлүктү сактап калуу, чет элдик валютада карыз алуудан качуу жана алтын, жер жана товардык активдерге акырындык менен аманат топтоо акылга сыярлык.
2027–2028: мүмкүн болгон кыйроо фазасы
Мүнөзү боюнча бул этап 1929–1932 же 2008-жылдарга окшош болушу мүмкүн. Дүйнөлүк рыноктордун кулашы жана доллардын алсырашы, ал эми АКШ менен Евробиримдиктин банктык көйгөйлөрү дедолларизацияны тездетиши ыктымал.
Дүйнөлүк соода чынжырлары ыдырап, анын ордуна аймактык блоктор пайда болууда. Ошол эле учурда энергоресурстардын жана азык-түлүктүн баасы өсүшү мүмкүн.
Кыргызстан үчүн бул доллардын курсу 30-50 пайызга чейин секирип кетиши ыктымал дегенди билдирет. Биринчи кезекте импорттук товарлар, мисалы, техника, дары-дармек жана бензин кымбаттайт. Россия менен Казакстандагы рецессия мигранттардын акча которууларын жана жумуш менен камсыз болушун кыскартышы мүмкүн.
Суроо-талап реалдуу ресурстарга — жерге, азык-түлүккө, энергияга жана айыл чарба өндүрүшүнө карай жылууда. Айрым импорттук товарлар дагы таңкыстыкка учурайт. Мындай шартта аналитиктер импорттон көз карандылыкты азайтууну, жергиликтүү өндүрүштү өнүктүрүүнү жана туруктуу формада азык-түлүк жана накталай акча запасын камдоону сунушташат.
Бул мезгил дүрбөлөңгө түшүүгө негиз эмес, тескерисинче, ал арзандатылган баада жер же жабдууларды сатып алуу сыяктуу мүмкүнчүлүктөрдү бере алат.
2028–2029: Жаңы тартипке өтүү
Кыйроо мезгилинен кийин, адатта, 1933–1936-жылдарга салыштырууга боло турган кайра куруу башталат. Дүйнөлүк аренада борбордук банктардын санариптик валюталарына кызыгуу күчөйт.
АКШ менен Европанын таасири төмөндөп, Азия борборлору күчөшү мүмкүн. Капитал реалдуу секторго — энергетикага, технологияга, азык-түлүккө жана логистикага жылат.
Кыргызстан бул конфигурацияда Евразия экономикалык зонасына тартылат. Кытай жана ШКУ өлкөлөрү менен байланыштар күчөйт. Соода жарым-жартылай юань жана санариптик валюталар менен эсептешүүгө өтөт, евразиялык кызматташтык чыңдалат.
Бул шарттарда айыл чарба, энергетика, туризм жана IT тармактарында мүмкүнчүлүктөр пайда болот. Өндүрүш жана сооданын жаңы чынжырларына алдын ала кошулгандар, практикалык көндүмдөргө жана санариптик чечимдерге басым жасагандар артыкчылыкка ээлик кылышат.
2030: Теңдештирүү жана жаңы архитектура
Бул убакытка карата жаңы финансылык-валюталык, кыязы, көп валюталуу система түзүлүшү мүмкүн, кыязы көп валюталуу. Экономикалык оордук борбору акырындык менен Азияга жылат.
Дүйнөлүк экономика санариптик эсептешүүлөр, энергоресурстарды көзөмөлдөө жана капиталды кайра бөлүштүрүү аркылуу турукташа баштайт.
Кыргызстан Азия менен соодалашуу аркылуу белгилүү бир туруктуулукка ээ болот. Суу ресурстарында, логистикада жана айыл чарбасында кошумча мүмкүнчүлүктөр жаралат. Өлкө Борбор Азия менен Кытайдын ортосундагы транзиттик түйүн ролун аткарышы мүмкүн.
Ыңгайлашуу үчүн эсептешүүнүн жаңы форматтары менен иштөөгө даяр болуу, активдерди реалдуу түрдө – жерди, өндүрүштү жана компетенцияларды сактап калуу талап кылынат. Үй-бүлөнүн, бизнестин жана адамдык капиталдын туруктуулугун өнүктүрүү зарыл.