Авазада эки саммит: Борбор Азия жана КМШ Евразиянын экономикалык картасын кантип кайра түзүүдө
Барактын издөө системалары үчүн сүрөттөлүшү: Түркмөнстанда эки күндүн ичинде Борбор Азия, Азербайжан жана КМШ өлкөлөрүнүн лидерлеринин жолугушуулары өттү. Күн тартибинин борборунда соода, транспорттук коридорлор, биргелешкен өндүрүштөр, энергетика жана кызматташтыктын жаңы форматтары турат.
Октябрдын башында Аваза бир нече жыл мурун дээрлик параллелдүү өнүгүп келген эки процесстин аянтчасы болуп калды. Алгач бул жерде Борбор Азиянын беш өлкөсүнүн жана Азербайжандын лидерлери жолугушту, андан кийин КМШнын юбилейлик саммити болуп өттү. Форматтар ар башка, катышуучулардын курамы да айырмаланат, бирок алардын күн тартиби барган сайын окшош болууда: транспорт, өнөр жай кооперациясы, соода, энергетика, санариптештирүү жана Евразиянын өзгөрүп жаткан экономикасында өз ордун издөө.
Бул эки жолугушуунун негизги жыйынтыгы ушунда. Чөлкөмдүн мамлекеттери интеграцияны саясий ураанга азыраак айлантып, конкреттүү маршруттардын, ишканалардын, инвестициялардын жана технологиялардын тилине которууга көбүрөөк аракет кылышууда.
Борбор Азия деңизге чыга албаган аймак болуудан калат
Азербайжандын Борбор Азия өлкөлөрүнүн консультативдик форматына кошулушу биринчи кезекте кызматташтыктын географиясын өзгөртөт.
Чөлкөмдүн беш мамлекетин көптөн бери бир фундаменталдык көйгөй бириктирип келген: дүйнөлүк деңиз соода жолдоруна түз чыгуунун жоктугу. Азербайжан Каспий жана Түштүк Кавказ аркылуу бул форматты табигый түрдө улантат.
Ошондуктан Түркмөнстандагы жолугушууда транспорт көп темалардын бири катары көтөрүлгөн жок, ал келечектеги экономикалык моделдин борбордук элементине айланды.
Азербайжан Борбор Азия, Кавказ, Түркия жана андан ары Европа рынокторунун ортосундагы байланыштыруучу звено болуп саналат. Казакстан жана Түркмөнстан Каспийге чыгат, Өзбекстан жана Кыргызстан жаңы кургактык каттамдарына кызыкдар, ал эми Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолунун өнүгүшү чөлкөмдүн транспорттук конфигурациясын дагы өзгөртөт.
Жыйынтыгында акырындык менен Борбор Азия мындан ары обочолонгон континент ичиндеги мейкиндик болуудан калган система калыптанат. Ал Кытай, Каспий, Кавказ жана Европа ортосундагы каттамдын бир бөлүгүнө айланат.
Мына ошондуктан саммитте Ортоңку коридорго, анын башка каттамдар менен байланышына, ташууларды санариптештирүүгө жана Каспийдин эки тарабындагы инфраструктураны өнүктүрүүгө көп көңүл бурулду.
Азербайжан Ортоңку коридор аркылуу транзиттин өсүп жатканын билдирди: өткөн жылы 10%дан ашык өскөндөн кийин, быйылкы жылдын алгачкы сегиз айында ташуулардын көлөмү дагы дээрлик 20%га көбөйдү. Эми маселе бул жолдун кереги барбы же жокпу дегенде эмес, өлкөлөр канчалык тездик менен тоскоолдуктарды – чек арадагы ар кандай жол-жоболор, жүктөрдү узакка каттоо, айрым инфраструктуралык участоктордун жетишсиздиги жана санариптик системалардын шайкеш эместигин – жое алат дегенде жатат.
Соодадан биргелешкен өндүрүшкө өтүүгө умтулушууда
Экинчи байкаларлык бурулуш – өз ара соодага болгон мамиле.
Жакында эле товар жүгүртүүнүн өсүшү ийгиликтин көрсөткүчү катары каралчу. Азыр чөлкөмдүн лидерлери чындыгында соодага эле басым жасоо жетишсиз болоорун моюнга алышууда.
Казакстан алты өлкөнүн ортосундагы товар жүгүртүүнү азыркы 13 миллиард доллардан 20 миллиард долларга чейин жеткирүүнү сунуштады. Бирок сандан да аны кайсы ыкма менен ишке ашыруу сунушталып жатканы маанилүү.
Өзбекстан товарларды кадимки сатып алуу-сатуудан биргелешкен өндүрүшкө өтүүнү жактап чыкты.
Азербайжан Казакстан, Өзбекстан жана Кыргызстан менен түзүлгөн инвестициялык фонддорду жигердүү пайдаланууну сунуштады.
Кыргызстан логистика, кампалар, бажы коштоосу жана жүктөрдү көзөмөлдөө менен байланышкан бирдиктүү электрондук соода аянтчасы идеясын алдыга жылдырууда.
Бул таптакыр башка модель.
Мурда коңшу өлкөлөр көбүнчө даяр продукцияны бири-бирине эле сатышса, азыр акырындык менен биргелешкен ишканаларга, чийки затты кайра иштетүүгө, өнөр жай кооперациясына жана үчүнчү рынокторго чыгууга басым жасалууда.
Борбор Азия үчүн бул өзгөчө маанилүү. Чөлкөм чийки заттарга, энергетикалык ресурстарга жана айыл чарба продукцияларына бай, бирок наркынын алда канча кичинекей бөлүгү аймактын ичинде түзүлөт. Биргелешкен өндүрүштөр бул пропорцияны өзгөртө алат.
Катуу экономикалык союз түзүү жөнүндө айтылып аткан жок. Тескерисинче, жалпы мамиле азырынча мүмкүн болушунча ийкемдүү моделге негизделген: өлкөлөр өз алдынчалыгын сактап калышат, бирок кызыкчылыктар дал келген долбоорлорду бириктиришет.
Кыргызстан жаңы багыттардын арасынан өз ордун издейт
Кыргызстан үчүн болуп жаткан окуялар толугу менен практикалык мааниге ээ. Өлкө деңизге да, Каспийге да түз чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ эмес.
Ошондуктан анын тышкы соодадагы мүмкүнчүлүктөрү коңшу мамлекеттер аркылуу жүктү канчалык тез жана арзан өткөрүүгө болооруна түздөн-түз көз каранды.
Бул жагынан алганда, Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу жөн гана инфраструктуралык долбоор эмес. Ал өлкөнү чоңураак транспорттук тармакка интеграциялап, Өзбекстан, Түркмөнстан же Казакстан аркылуу Каспийге жана Азербайжанга туташа алат.
Ошол эле учурда Бишкек алты өлкөнүн форматында электрондук сооданы өнүктүрүүнү сунуштайт. Эгер бул идея практикалык уландысын тапса, кыргызстандык бизнестин кызыкчылыгына чоң контейнердик каттамдар гана эмес, чөлкөмдүн рыногунда товарларды тезирээк сатуу мүмкүнчүлүгү да айланат.
Биргелешкен инвестициялык фонддор – бул өзүнчө тема. Кыргызстан менен Азербайжан буга чейин мындай механизмди түзгөн. Эми аны жөн гана каржылык курулуш бойдон калтырбай, конкреттүү өндүрүштүк долбоорлордун булагына айлантуу милдети турат.
Мындай куралдардын бар экендиги мамилелердин азыркы этабын мурункусунан айырмалоодо, ал кезде экономикалыкка караганда саясий билдирүүлөр озуп чыккан.
КМШ да өткөндүн мурасынан келечек долбоорлоруна өтүүгө аракет кылууда
Эртеси күнү Авазада КМШ лидерлери бир дасторконго чогулушту.
Эки жолугушуунун өткөрүлгөн жеринин дал келиши, бүгүнкү күндө евразиялык кызматташтыктын ар кандай деңгээлдери канчалык бири-бирине байланышканын жакшы көрсөтүп турат.
КМШга 35 жыл толду. Уюм таптакыр башка тарыхый шартта – биринчи кезекте бирдиктүү мамлекет кулагандан кийин мурдагы СССР республикаларынын ортосундагы башкарылуучу мамилелерди сактап калуу үчүн түзүлгөн.
35 жылдын ичинде бул баштапкы маани дээрлик түгөндү. Ошондуктан, бүгүнкү күндөгү башкы суроо башка: азыр КМШ өлкөлөрүн эмне бириктириши керек?
Быйылкы саммиттин күн тартибине караганда бул суроого жоопту кайра эле экономикадан издешет.
Казакстан КМШны 2035-жылга чейин өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгууну жана ар кайсы тармактардагы документтерди бирдиктүү системага чогултууну сунуштады. Негизги багыттар катары өнөр жай, энергетика, инфраструктура, технологиялар жана адам капиталы аталды.
Дагы бир идея – 2027–2030-жылдарга ири өнөр жай-технологиялык долбоорлордун портфелин түзүү.
Бул дагы мамиленин өзгөргөндүгүнүн көрсөткүчү. КМШ келишимдердин чоң массивинен инвестициянын көлөмү, продукциянын чыгарылышы жана түзүлгөн ишканалардын саны менен өлчөнгөн долбоорлорго өтүүгө аракет кылууда.
Шериктештик түзүлгөндөн бери чындап эле масштабдуу ченемдик база түзүлгөн – жүздөгөн эл аралык келишимдер, миңдеген чечимдер жана жүздөгөн типтүү мыйзамдар. Бирок эми бул базанын баалуулугу өлкөлөр арасында реалдуу бизнестин, ташуучулардын жана инвесторлордун иштөөсүнө канчалык жардам берери менен аныкталат.
Транспорт бардык форматтар үчүн жалпы темага айланууда
Айрыкча C6 да, КМШ да дээрлик бирдей нерсени – транспорттук каттамдарды бириктирүүнү айтып жатканы мааниге ээ. Казакстан бир нече багытты илгерилетүүдө: Түндүк – Түштүк, Батыш Кытай – Батыш Европа жана Транскаспий багыты. Параллелдүү түрдө 1,5 миң чакырымдан ашык жаңы Арал-Каспий магистралы өнүктүрүлүүдө.
Бирок жолдор менен темир жол линиялары маселени толук чечпейт.
"Жумшак" инфраструктура деп аталган нерсе – электрондук документтер, уруксаттарды алмашуу, санариптик бажы жана чек арадагы унификацияланган жол-жоболор барган сайын маанилүү болуп баратат.
Казакстан Кыргызстан жана Өзбекстан менен уруксат документтерин электрондук түрдө алмашууда. Россия жана Беларусь менен да ушундай иштер жүрүп жатат.
Мына ушул нерсе чөлкөмгө дагы бир жаңы магистраль курууга караганда тезирээк натыйжа бере алат. Жакшы транспорттук коридор да, эгерде жүк ар бир чек арада сааттап же суткалап турса, атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жоготот.
Ошондуктан, бирдиктүү санариптик коридор идеясы бара-бара жолдордун өзү сыяктуу эле маанилүү болуп баратат.
Евразияда кызматташтыктын бир нече кесилишкен чөйрөлөрү түзүлүүдө
Учурдагы мезгилдин дагы бир өзгөчөлүгү – өлкөлөр мындан ары бир гана уюмга таянбай калышты.
Бир эле учурда ЕАЭБ, КМШ, ШКУ, Түрк мамлекеттеринин уюму, Борбор Азия жана Азербайжандын консультативдик форматы, эки тараптуу биримдиктер жана өзүнчө транспорттук долбоорлор бар.
Бир караганда мындай система татаалдай сезилет. Бирок дал ушул ийкемдүүлүк анын артыкчылыгы болуп калышы мүмкүн.
Кыргызстан, мисалы, бир эле учурда ЕАЭБ жана КМШга катышып, Борбор Азиядагы мамилелерди өнүктүрүп, Азербайжан менен кызматташып, Кытай жана Түштүк Кавказ аркылуу өтүүчү маршруттарга кызыкдар.
Казакстан евразиялык интеграцияны Транскаспий маршрутун өнүктүрүү менен айкалыштырат. Өзбекстан ЕАЭБге кирбейт, бирок КМШга жана аймактык кызматташтыкка активдүү катышат. Азербайжан азыр Борбор Азиянын консультативдик форматынын толук кандуу катышуучусу болуп, ошол эле учурда Түштүк Кавказдын негизги өлкөсү бойдон калууда.
Натыйжада, бирдиктүү башкаруу борбору бар классикалык блок эмес, кызыкчылыктардын кесилишинен турган тармак түзүлөт.
2026-жылы бул тенденция Ирандын президентинин КМШ саммитинин кеңейтилген бөлүгүнө катышуусунан кийин дагы байкалды. Бул "КМШ плюс" форматын иш жүзүндө сыноо болуп саналат, анда Шериктештик уюмга кирбеген мамлекеттер менен да диалог үчүн колдонулушу мүмкүн.
Эмне үчүн бул дал ушул убакта маанилүү болууда
Евразия өлкөлөрү үчүн тышкы чөйрө өзгөрдү.
Салттуу соода чынжырлары кайрадан курулуп, транспорт коридорлору, ресурстар жана рыноктор үчүн атаандаштык күч алууда. Ошол эле учурда энергетика, критикалык минералдар, санариптик инфраструктура жана өз өнөр жай базасынын мааниси өсүүдө.
Ошондуктан мамлекеттер экспорттун жана импорттун көлөмүн гана эмес, бүтүндөй чынжырдын туруктуулугун да эсептей башташат.
Жабдуулар кайдан келип жатат? Жүк кайсы өлкөлөр аркылуу өтөт? Эсептешүүлөр кайсы валютада жүргүзүлөт? Иштетүү борборлору кайда жайгашкан? Санарип платформаларын ким көзөмөлдөйт? Негизги маршрут иштебей калса, альтернативдик маршрут барбы?
Мына ушундай суроолор акырындык менен жаңы экономикалык саясаттын өзөгүн түзөт.
КМШ аймагында өз ара эсептешүүлөрдүн 90%дан ашыгы улуттук валюталарда жүргүзүлөт. Ошол эле учурда Шериктештик өлкөлөрүнүн жалпы рыногу 200 миллионго жакын адамды түзөт.
Бирок көп сандагы калк эле рынокту биримдүү кылбайт. Бул үчүн шайкеш келген эрежелер, транспорт, төлөм инфраструктурасы жана өндүрүш чынжырлары талап кылынат.
Борбор Азия жана Азербайжан форматына да ушундай эле нерсе тиешелүү.
Өз ара сооданы 20 миллиард долларга жеткирүү максаты эгерде анын артынан жаңы өндүрүштөр жана инвестициялык долбоорлор ээрчисе гана ишке аша тургандай көрүнөт. Эгерде өлкөлөр мурдатан бар товарларды алмаштырууну уланта берсе, өсүш потенциалы тез эле чектөөгө учурайт.
Аваза негизги нерсени көрсөттү: чөлкөм өз экономикалык конфигурациясын өзү чогулткусу келет
Акыркы жылдардагы эң байкаларлык өзгөрүү жаңы форматтарды түзүүдө жаткан жок.
Мамилелердин логикасы өзгөрүүдө.
Борбор Азия тегерегинде тышкы оюнчулар атаандашкан чөлкөм катары көрүнүүдөн калып, транспорт, энергетика жана базарларды өз алдынча бириктирүүгө көбүрөөк аракет кылууда.
Азербайжан чөлкөмгө Кавказ жана Европа тарапка чыгууга жардам берет. КМШ экономикалык, гуманитардык жана технологиялык байланыштардын кеңири мейкиндиги бойдон калууда. Кытай маршруту ири азиялык экономикага жол ачат. Каспий бир нече багытты бириктирет.
Ошондуктан C6 жана КМШ бири-бири менен атаандашпайт. Тескерисинче, алар бир чоң системанын ичинде ар кандай функцияларды аткарышат. Борбор Азия жана Азербайжан үчүн өз аймактык байланышы артыкчылыктуу болуп калат. КМШ кеңири рынокту жана өндүрүштүк байланыштарды сактап калууга мүмкүндүк берет. Башка бирикмелер бул түзүмдү айрым чөйрөлөрдө толуктайт.
Бардык бул демилгелер үчүн негизги сыноо эми абдан жөнөкөй болот.
Саммиттердин жана кол коюлган документтердин саны эмес, чек аралар аркылуу жүктөрдүн кыймылынын ылдамдыгы, биргелешкен ишканалардын саны, өз ара инвестициялардын көлөмү жана бир нече өлкө тарабынан биргелешип түзүлгөн продукциянын пайда болушу.
Ушул себептен Авазадагы жолугушуулар айтылган сунуштардын саны боюнча бааланбайт. Алар кыймылдын багытын көрсөтүштү: саясий диалогдон – Евразиянын транспорттук жана өнөр жай жаатындагы биригүүсүнө карай.